Historia

W okolicach Rajgrodu, w powiecie grajewskim odnotowana została działalność takich przywódców powstania 1863 roku jak: Cyriak Akord, Konstanty Ramotowski „Wawer” (Białaszewo, Grzędy, Tama), Feliks Szukiewicz, Bonifacy Dziadulewicz (Grzędy) czy Konstanty Mincewicz (Białogrądy). Miejscowa ludność wstępowała do oddziałów, udzielała schronienia, żywiła powstańców, na koniec poniosła największą ofiarę represji zaborców. Na fali ogólnopolskich obchodów 70. rocznicy wybuchu powstania styczniowego w Rajgrodzie z inicjatywy Franciszka Zabielskiego upamiętniono miejsce straceń jednego z powstańców - Józefa Narzymskiego. W 1933 roku postawiono monumentalny, drewniany krzyż, który przetrwał do połowy lat 80. XX wieku. Krzyż znajdował się na prywatnej posesji państwa Horodeńskich. Z inicjatywy ówczesnych właścicieli posesji oraz Towarzystwa Miłośników Rajgrodu wykonano nowy krzyż z dębowych bali. Na belce poprzecznej umieszczono litery z blachy miedzianej: „JAN NARZYMSKI”, pod pasyjką datę „1863”. Dnia 15 sierpnia 1990 roku, dokonano jego uroczystego odsłonięcia i poświęcenia. Przy krzyżu został odprawiona uroczysta msza polowa, którą celebrował proboszcz Kazimierz Gacki. Wydarzeniu towarzyszyły też wystąpienia poświęcone powstaniu styczniowemu, bitwie warszawskiej oraz śpiew pieśni patriotycznych. W grudniu 1991 roku mogiła powstańca została wpisana do rejestru zabytków. W 2014 roku krzyż został zniszczony przez wichurę. Z inicjatywy nadleśniczego Nadleśnictwa Rajgród Mariana Podleckiego, postawiono nowy krzyż wraz z granitową tablicą.  Krzyż został nieco przesunięty na zachód w stosunku do pierwotnej lokalizacji. 

Opis    

Mogiła usytuowana jest na prywatnej posesji przy ulicy Warszawskiej 73, po północnej stronie drogi Grajewo-Augustów. Miejsce stracenia powstańca styczniowego upamiętnia drewniany krzyż i płyta granitowa z inskrypcją następującej treści: „Ś.P. / JÓZEF NARZYMSKI/ POWSTANIEC STYCZNIOWY/ STRACONY PRZEZ MOSKALI / W WIELKANOC 1864 R.”.

Obiekt znajduje się na ogrodzonej, prywatnej posesji. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT NID w Białymstoku, 14.09.2026 r.

Bibliografia    

• 1863. Katalog Miejsc Pamięci Powstania Styczniowego w Województwie Podlaskim, red. I. Górska, Białystok 2013, s. 49, 125. 
• Chiliński A., Rajgród i jego mieszkańcy na przestrzeni wieków (XIII w., XV-XXI w.). Od Jaćwingów po II wojnę światową, ze szczególnym uwzględnieniem polityki niemieckiego i radzieckiego aparatu terroru, praca magisterska napisana pod kierunkiem dr hab. prof. U w B D. Boćkowskiego, Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2013.
• „Pamięć o bohaterach 1863”, „Rajgrodzkie Echa. Pismo Towarzystwa Miłośników Rajgrodu”, styczeń/luty 2013, nr 1 (271), s. 14. 
• Sobolewski J., Krzyż Narzymskiego, „Rajgrodzkie Echa. Pismo Towarzystwa Miłośników Rajgrodu”, sierpień 1990, nr 6, s. 1-2. 
• Sobolewski J., Krzyż Narzymskiego w Rajgrodzie – powstańca styczniowego, „Rajgrodzkie Echa. Pismo Towarzystwa Miłośników Rajgrodu”, 2020, nr 7 (347), s. 15-16.
• Szerszeń E., Zabytkowe cmentarze i mogiły województwa łomżyńskiego, Warszawa 1991, s. 46.