Historia

Najstarsza wzmianka na temat konsekracji pierwszego, drewnianego kościoła, położonego na wzgórzu cmentarnym w ówczesnej wsi Żyglin, pochodzi z 1253 roku, natomiast na 1277 rok datowany jest dokument biskupa Pawła z Przemankowa, wspominający o parafii żyglińskiej. Według przekazu Jana Długosza świątynia wzniesiona została z kolei pod koniec XIV lub na początku XV wieku. W latach 1703-1705, krótko po pożarze świątyni, w tym samym miejscu wybudowano drugi drewniany kościół. Został on wyłączony z użytku w 1835 roku wskutek złego stanu technicznego i ostatecznie rozebrany w 1843 roku. Obecny, murowany Kościół pw. Narodzenia NMP, wzniesiony w latach 1840-1842 według projektu królewskiego nadinspektora budowlanego Fellera z Gliwic z 1831 roku, ulokowano na działce podarowanej przez hr. Henckla von Donnersmarck, znajdującej się przy południowo-zachodnim stoku wzgórza cmentarnego. W 1873 roku do świątyni dobudowano od zachodu wieżę według projektu Augusta Hanniga z Bytomia, natomiast w 1883 roku wzniesiono ogrodzenie terenu kościelnego według projektu Hanniga, złożone z kamiennego cokołu, filarów i narożników, żeliwnego płotu, dwóch bram i dwóch furtek. Kościół był wielokrotnie remontowany. W okresie powojennym wymieniono tynki zewnętrzne. W rezultacie modernizacji kościoła w latach 1979-1982, jego pierwotny XIX-wieczny charakter i dawna dyspozycja wnętrza z drewnianymi emporami wzdłuż ścian, uległy zniszczeniu.

Opis

Kościół parafialny pw. Narodzenia NMP w Miasteczku Śląskim – Żyglinie usytuowany jest u zbiegu ul. Śląskiej i Brynickiej, pomiędzy wzgórzem cmentarnym od północnego wschodu i parkiem kościelnym od południa. Teren kościelny otoczono ogrodzeniem, złożonym z kamiennego cokołu i żeliwnych przęseł, z furtkami od strony południowej i północnej oraz bramą od zachodu. Przed kościołem znajduje się kamienna Grupa Ukrzyżowania z Krzyżem Męki Pańskiej z Pasyjką oraz usytuowanymi po jego bokach rzeźbami Matki Boskiej oraz Jana Ewangelisty. Kościół jest obiektem orientowanym, murowanym z kamienia wapiennego, wzniesionym na rzucie wydłużonego prostokąta, z wydzielonym od wewnątrz prezbiterium, zamkniętym od wschodu półkolistą apsydą oraz dwiema prostokątnymi zakrystiami, dostawioną od zachodu wieżą na planie kwadratu wraz przewiązką oraz czworobocznymi kruchtami od północy i południa.

Nawa i prezbiterium kryte są wysokim dachem dwuspadowym z poszyciem z łupka, niższa apsyda – dachem półstożkowym z poszyciem z blachy, czterokondygnacyjna wieża zwieńczona jest hełmem ostrosłupowym z poszyciem z blachy, a kruchty kryte dachami dwuspadowymi z poszyciem z blachy. Elewacje wieży oraz boczne partie fasady cechują się kamiennym licem. Elewacje wschodnia wraz z apsydą, południowa i północna oraz kruchty są współcześnie otynkowane (wcześniej tynk posiadał podziały imitujące boniowanie). We wszystkich elewacjach wyodrębniony jest kamienny cokół oraz kamienny, profilowany gzyms kordonowy. Elewacje wieży są jednoosiowe, zwieńczone gzymsem na konsolkach. Elewacja frontowa wieży artykułowana jest w przyziemiu prostokątnym, zamkniętym półkoliście otworem drzwiowym, z kamiennym, jednostopniowym przedprożem, natomiast powyżej gzymsu – dwoma zamkniętymi półkoliście otworami o schodkowych ościeżach, tj. dużym otworem w zwieńczeniu, na poziomie dzwonów oraz mniejszym na niższym poziomie. Pomiędzy otworami umieszczona jest tarcza zegarowa. 

Elewacje boczne na poziomie przyziemia są bezpodziałowe, a powyżej gzymsu artykułowane dwoma mniejszymi otworami okiennymi i dużym otworem w zwieńczeniu. W partiach przewiązki z obu stron są jednoosiowe, artykułowane na trzech poziomach niewielkimi otworami okiennymi zamkniętymi półkoliście. Elewacja frontowa (zachodnia) korpusu nawy i prezbiterium jest bezpodziałowa, zwieńczona trójkątnie, ze sterczynami w narożnikach. Elewacja tylna (wschodnia) cechuje się analogicznym wykrojem i zwieńczeniem. Na jej osi mieści się apsyda, artykułowana ciągiem półkoliście zakończonych otworów okiennych powyżej gzymsu kordonowego, przedzielonych szerokimi pilastrami, wspierającymi nadproża okienne. Z obu stron apsydy umieszczone są otwory drzwiowe (po stronie południowej w formie blendy), zamknięte półkoliście, ujęte pilastrami i analogicznie opracowanymi nadprożami. Siedmioosiowe elewacje boczne są opracowane analogicznie. W obu osiach wschodnich (zakrystie) i zachodnich (chór) artykułowane są niewielkimi, półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi na dwóch poziomach. W obu drugich osiach od zachodu mieszczą się przyległe dobudówki krucht, a powyżej ulokowane szerokie otwory okienne zamknięte półkoliście. W pozostałych osiach znajdują się wysokie otwory okienne, zamknięte półkoliście. 

Nadproża są opracowane analogicznie, jak w elewacji wschodniej. Przybudówki krucht są rozwiązane analogiczne. Ich elewacje frontowe są jednoosiowe, zamknięte trójkątnie, zwieńczone profilowanym, łamanym gzymsem, artykułowane półkoliście zamkniętym otworem wejściowym o schodkowych ościeżach i gładko opracowanym nadprożu osadzonym na gzymsie kordonowym. Elewacje boczne są bezpodziałowe lub artykułowane wąskimi otworami doświetlającymi. Wnętrze kościoła, współcześnie zmodernizowane, składa się trójnawowej pseudohali krytej stropem o współczesnym charakterze oraz prezbiterium wyodrębnionym półkoliście zamkniętą tęczą. Wśród zachowanego wyposażenia kościoła znajduje się m.in. barokowo-klasycystyczny ołtarz główny i dwa ołtarze boczne z XIX wieku oraz klasycystyczne organy piszczałkowe z 1842 roku.

Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 20.02.2026 r.