Historia obiektu

Zagospodarowanie terenu wzdłuż północnej strony obecnej ul. Radziwiłłowskiej sięga początków XVIII w. i jest związane z rozwojem siedzib magnackich powstających w rejonie środkowego biegu Krakowskiego Przedmieścia. Najstarszą rezydencją w tym obszarze jest zbudowany ok.  1660 r.  dwór a następnie pałac Lubomirskich, który w 1731 r. stał się własnością Czartoryskich w wyniku małżeństwa Zofii Lubomirskiej z Augustem Czartoryskim (stąd jego obecna nazwa). Sukcesywna zabudowa tego terenu w kierunku zachodnim doprowadziła w końcu XVIII w. do realizacji imponującego zespołu ogrodowo-pałacowego Lubomirskich. Pozostał po nim dzisiaj jedyny, będący przedmiotem niniejszego opracowania, budynek zwany Pałacem Lubomirskich.  Na mapie Lublina Łęckiego z 1783 r. widoczny jest w tym obszarze tylko jeden obiekt, którego rozległe zaplecze stanowił ogród. Natomiast mapa Trettera z 1800 r. ukazuje założenie złożone z trzech nieregularnie rozplanowanych względem siebie budowli i późnobarokowy ogród składający się z dwóch części: ozdobnej i użytkowej. Brak regularności i proporcji w planie zabudowy może wskazywać, że pałac nigdy tu nie powstał, a późniejsza tradycja przypisała tę funkcję jedynej ocalałej oficynie.  Była to ostatnia siedziba rodziny Lubomirskich w Lublinie, która do 1818 r. należała do Rozalii z Lubomirskich Rzewuskiej. Kolejną właścicielką została Anna z Reynbropierów Władychowa, która z kolei w 1835 r. odsprzedała majątek Salomei z Rzewuskich Malinowskiej, a ta po czterech latach zbyła nieruchomość Radzie Opiekuńczej Instytutów Dobroczynnych. Nowy właściciel urządził w budynku szpital weneryczny. Dzięki wsparciu ówczesnego naczelnika wojsk Józefa Hurko, w 1839 r. obiekt wyposażono i dostosowano do swej nowej funkcji, nadając mu także jako patrona św. Józefa. Szpital liczył na początku 60 łóżek dla pacjentów, nad którymi opiekę sprawowali dr Tadeusz Wieniawski (ojciec skrzypka Henryka), dr Michał Jankowski i dr Maurycy Ciechomski. W 1887 r. placówka trafiła pod kierownictwo dr Kazimierza Jaczewskiego, wybitnego lekarza i wielkiego społecznika, który poprzez swoje zainteresowania zdobyczami techniki usprawnił funkcjonowanie szpitala i podniósł znacząco poziom leczenia pacjentów.  W latach 1897-98 budynek został gruntownie przebudowany i dostosowany do potrzeb funkcji szpitalnej. Lecznica posiadała własne laboratorium oraz gabinet fizykoleczniczy, a w 1907 r. uruchomiono pierwszy w Lublinie aparat Rentgena. Początek XX wieku to czas intensywnego rozwoju szpitala, zarówno pod względem przeprowadzanych badań i zabiegów leczniczych, jak i rozbudowy samego obiektu. Do wschodniej oficyny dobudowano piętro, a do wewnętrznej strony muru ogrodzeniowego od ul. 3 Maja – dwa małe budynki z detalami klasycystycznymi.   Podczas I wojny światowej zabudowa uległa częściowym zniszczeniom, ale po odbudowie i remontach w latach 20. szpital kontynuował swą działalność medyczną oraz naukowo – badawczą w zakresie dermatologii i wenerologii. Po przerwaniu działalności w okresie II wojny światowej, w 1946 r. szpital dermatologiczny odzyskał swoją siedzibę i po remoncie kapitalnym z lat 1947-48 pełnił funkcję lecznicy do 2018 r. Po kolejnym remoncie przeprowadzonym w 2019 r., podczas którego wymieniono m.in. stropy, tynki, pokrycie dachu, posadzki i stolarkę, został przekształcony w hostel dla pacjentów Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 1 w Lublinie.     

Opis

Obiekt położony w śródmieściu Lublina, w bezpośrednim sąsiedztwie północno-zachodniej przestrzeni Placu Litewskiego, na działce zbliżonej w rzucie do prostokąta, usytuowanej u zbiegu ulic 3-go Maja i Radziwiłłowskiej.  Ustawiony kalenicowo w stosunku do ul. Radziwiłłowskiej, zajmuje frontową część ogrodzonej działki, w głębi której znajduje się współczesna zabudowa szpitalna. Jest to budynek murowany, tynkowany, na niskim cokole, o kamienno-ceglanych fundamentach i ceglanych ścianach. Częściowo podpiwniczony, piwnice przykryte sklepieniem kolebkowym. W kondygnacjach nowe stropy betonowe, w północno-wschodniej klatce schodowej sklepienie żaglaste. Strop korytarza wsparty na łukach odcinkowych. Więźba dachowa drewniana z belek sosnowych, krokwiowo-płatwiowa z podwójnym stolcem stojącym, jętkami oraz mieczami. Pokrycie dachowe z blachy stalowej. Stolarka okienna i drzwiowa współczesna, drewniana, utrzymana w typie historycznym. Budynek na rzucie wydłużonego prostokąta, o bryle prostopadłościennej, dwukondygnacyjnej, krytej dachem dwuspadowym. W wyniku adaptacji i późniejszych przekształceń obiekt zatracił cechy rezydencji barokowej. O jego niegdyś reprezentacyjnym charakterze świadczyć mogą jeszcze niektóre elementy architektoniczne na rozbudowanej, trzynastoosiowej fasadzie (elewacji południowej) z prostokątnymi otworami okiennymi, gdzie dominantę stanowi trójosiowy ryzalit na osi z trójkątnym szczytem. Tektonika ścian zorganizowana przez wydatny gzyms międzykondygnacyjny, podokienny (pod oknami I piętra) i koronujący. Elewacje ujęte boniowanymi lizenami w narożach, dodatkowo takie lizeny rozczłonkowują symetrycznie elewację południową i północną.  Parter budynku boniowany w układzie poziomym, nad otworami okiennymi bonie tworzą klucze nadokienne. Elewacja tylna (północna) siedmioosiowa. Elewacje boczne z trójkątnymi szczytami. Wschodnia trójosiowa, w przyziemiu na osi środkowej wejście osłonięte pulpitowym daszkiem okapowym wspartym na dekoracyjnych, odlewanych w żeliwie wspornikach. Elewacja wschodnia dwuosiowa. Okna przeważnie dwuskrzydłowe z oberluftem, w górnej kondygnacji ujęte prostymi opaskami, z gzymsami nadokiennymi. Wnętrze dwutraktowe z korytarzem na osi.  Występują posadzki kamienne i drewniane parkiety. Schody w klatkach schodowych dwubiegowe, w północno-wschodniej z historycznymi, ozdobnymi balustradami. Na ścianie sieni zlokalizowana, pochodząca 1935 r., tablica upamiętniająca dr. Kazimierza Jaczewskiego. 

Obiekt jest dostępny z zewnątrz.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 13.06.2024 r.