Pałac od 1731 r. należał do rodziny Czartoryskich i stąd powszechnie przyjęta atrybucja obiektu. Od 1973 r. siedziba Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Na zabytkową strukturę pałacu składają się przede wszystkim bryła, układ pomieszczeń i reprezentacyjny charakter wnętrz zachowane w znacznym stopniu z czasów budowy.

Historia obiektu

Budowę obecnego pałacu należy wiązać najpewniej z fundacją Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, który w 2. połowie XVII w. rozbudował i przekształcił według projektu swojego nadwornego architekta Tylmana z Gameren wcześniejszą siedzibę rodową – dwór wzniesiony przez Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. Od początku XVIII w. rezydencja pozostawała własnością córki Stanisława Herakliusza, Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, która w latach 1725-1728 zleciła przeprowadzenie gruntownego remontu założenia, jednak bez znaczących przekształceń bryły bądź układu przestrzennego wnętrza. Pracami kierował budowniczy Elżbiety, pochodzący z Moraw Franciszek Mayer (posługujący się także spolszczoną formą nazwiska: Magier). Na podstawie materiałów archiwalnych wiadomo, że pałac był wówczas dwukondygnacyjny z dwoma alkierzami od strony zachodniej i reprezentacyjnymi schodami prowadzącymi na piętro w elewacji frontowej, dodatkowo zdobionej dwukondygnacyjnymi galeriami. W bezpośrednim sąsiedztwie pałacu znajdowały się zabudowania gospodarcze, całość założenia tworzył także rozległy ogród sięgający dzisiejszej ul. Krakowskie Przedmieście, doskonale widoczny na XIX-wiecznej kartografii. Majątek ziemski należący do rodziny Lubomirskich obejmował wówczas rozległy teren wzdłuż rzeki Czechówki sięgający od obecnej ul. Dolnej 3 Maja do ul. Wodopojnej i z czasem powstały na nim kolejne zachowane do dziś pałace szlacheckie. W 1731 r., po ślubie córki Elżbiety Zofii z Augustem Czartoryskim założenie stało się własnością Czartoryskich. Zarówno Czartoryscy, jak i wcześniej Sieniawscy nie zamieszkiwali pałacu, opiekę w ich imieniu sprawowali kolejni rezydenci. Ostatnim właścicielem z rodu był książę Adam Kazimierz Czartoryski, który sprzedał pałac w 1. dekadzie XIX w. Trafiał on w ręce kolejnych prywatnych właścicieli, co raz zmieniając przeznaczenia. Będąc własnością przemysłowców Łodzia-Kobylińskich, mieścił fabrykę tabaki i tytoniu, która szczęśliwie nie spowodowała destrukcji obiektu i zachował on swój reprezentacyjny charakter. Od lat 60. XIX w. właścicielem pałacu oraz przynależnych mu nieruchomości został Leopold Kronenberg, który z czasem zlikwidował fabrykę i sprzedawał kolejne części posesji. Rozdrobnienie własności skutkowało degradacją całego założenia przestrzennego, stopniowemu unieczytelnieniu ulegała część ogrodowa oraz sukcesywnie zanikało dawne zaplecze gospodarcze pałacu. Podzieloną nieruchomość przeznaczono na działki budowlane, co spowodowało istotne przekształcenie przestrzenne sąsiedztwa pałacu, którego ekspozycję niemalże całkowicie ograniczono. Wybudowany w 1867 r. gmach hotelu Europejskiego zetknął się z alkierzem południowym i całkowicie zasłonił widok na pałac od ul. Krakowskie Przedmieście. Budynek zajął swoją powierzchnią znaczą część dawnego założenia ogrodowego. Od strony północnej pałacu w 1911 r. otwarto miejskie wrotkowisko, tzw. „Lubelski Skating Ring”, następnie w jego miejscu powstało kino „Oaza”, którego biura ulokowano w dawnym pałacu. Po I wojnie światowej kino – już wówczas pod nazwą „Corso” – rozbudowano z wykorzystaniem parteru północnego alkierza. Pozostałe pomieszczenia funkcjonowały m.in. jako mieszkania, sklepy, część gmachu zajmowało Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności. Wskutek działań wojennych w latach 1939-1945 pałac został spalony i częściowo uszkodzony, szczęśliwie jednak zniszczeniu nie uległ zasadniczy układ wnętrz ukształtowany przez Tylmana z Gameren oraz Franciszka Mayera. Bomba zniszczyła za to całkowicie budynek kina „Corso”, co pozwoliło zaplanować w ramach prac restauracyjnych pałacu zagospodarowanie otoczenia pozwalające na choć częściowe przywrócenie jego reprezentacyjnej ekspozycji w nowo uporządkowanej przestrzeni. Pracami kierował działający w Lublinie architekt Czesław Doria-Dernałowicz, autor wielu restauracji obiektów zabytkowych i nowych projektów na terenie miasta. Zdecydowano nie odtwarzać dwukondygnacyjnej galerii oraz reprezentacyjnych schodów zewnętrznych. Odnowiony gmach funkcjonował jako dom turystyczny PTTK, a w 1973 r., po gruntownym remoncie i przearanżowaniu wnętrza prowadzonym przez lubelski oddział PP PKZ, stał się siedzibą Lubelskiego Towarzystwa Naukowego, która mieści się w nim do dzisiaj.  

Opis

Pałac Czartoryskich znajduje się w ścisłym śródmieściu Lublina, wraz z dziedzińcem poprzedzającym skierowaną na wschód elewację frontową zajmuje całą przestrzeń prostokątnej działki położonej w rozwidleniu ulic Staszica (od wschodu) i Radziwiłłowskiej (od północy). Od zachodu sąsiaduje z gmachem Pałacu Radziwiłłowskiego (obecnie Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej), od południa graniczy z budynkiem użytkowanym przez Urząd Miasta Lublin. Południowy alkierz obiektu jest eksponowany z przestrzeni Placu Litewskiego od południowego-zachodu. Budynek pałacu nie stanowi istotnego akcentu przestrzeni, elementem dominującym są zabudowania sąsiednich działek. Ponadto, jest posadowiony ok. 1 m poniżej otaczającego go terenu. Pałac murowany z cegły i opoki na zaprawie wapiennej, otynkowany, podpiwniczony, posadowiony na cokole obłożonym kamieniem, wzniesiony na planie prostokąta z dwoma kwadratowymi narożnymi jednoprzestrzennymi alkierzami od strony zachodniej i szerokim ryzalitem w elewacji wschodniej (frontowej), nieco przesuniętym z osi ku północy, mieszącym wejście do obiektu poprzedzone kilkustopniowymi schodami, za nim sień obejmująca cały dział środkowy, z niej komunikacja do pomieszczeń działu północnego i południowego. Układ wnętrz o symetrycznym charakterze, dwutraktowy, klatka schodowa zlokalizowana w południowym narożniku ryzalitu. Na rozczłonkowaną bryłę pałacu składają się prostopadłościenne w formie i o zaokrąglonych narożach korpus główny oraz alkierze. Są one zbliżonej wysokości, każdy nakryty osobnym miedzianym dachem – korpus główny czterospadowym z lukarnami, w którego bryłę wcina się dach dwuspadowy ryzalitu – obydwa z kalenicą w układzie północ-południe, alkierze o dachach namiotowych zwieńczonych iglicami. Wszystkie elewacje dwukondygnacyjne, zwieńczone profilowanym wydatnym gzymsem obiegającym cały obiekt, o narożach flankowanych pilastrami w wielkim porządku. Elewacja frontowa niesymetryczna z uwagi na przesunięcie ryzalitu ku północy, co dzieli ją na 8 osi w stosunku: 1 oś boczna od południa i 7 osi w ryzalicie, w którym już utrzymano ściśle symetryczną kompozycję o artykulacji pionowej wyznaczonej pilastrami w wielkim porządku (forma analogiczna jak w pozostałych elewacjach i alkierzach), które flankują każdą z osi przeprutą otworami okiennymi: na wysokości drugiej kondygnacji – prostokątnymi, za wyjątkiem osi głównej z oknem zamkniętym półkoliście, którą to formę powtórzono w pierwszej kondygnacji. Jedynie przedostanie osie na tej wysokości nieprzeprute, z arkadami wnękowymi powtarzającymi kształt otworów okiennych. Wszystkie okna w profilowanych ramach, drewniane wielokwaterowe. Na wysokości drugiej kondygnacji zdobione prostokątnymi płycinami podokiennymi, wypełnionymi płaskorzeźbioną dekoracją imitującą tralki balustrady. Analogiczny wystrój obydwu kondygnacji powtórzono w jednoosiowych elewacjach bocznych ryzalitu. Ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem z niedużych rozmiarów owalnym oknem w górnej części, obwiedzionym profilowaną opaską. Elewacja zachodnia niesymetryczna, 8-osiowa, z portalem przesuniętym w kierunku północnym. Ma on formę arkady z profilowaną archiwoltą spiętą na osi zwornikiem, ujętą pilastrami podtrzymującymi wieńczące całość belkowanie. W nadprożu inskrypcja łacińska „SOCIETAS SCIENTARUM LUBLINENSIS” [„LUBELSKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE”]. Otwory okienne prostokątne z wielokwaterowymi drewnianym oknami. W 3 i 5 osi od północy, w drugiej kondygnacji prostokątne wnęki, utrzymujące kompozycję okien, ujęte analogicznymi profilowanymi opaskami. Elewacje północna i południowa 4-osiowe, o nieregularnej kompozycji otworów okiennych i wnęk, wszystkie w formie prostokąta w profilowanej opasce. Wnętrza z zachowanym historycznym rozplanowaniem i charakterem reprezentacyjnych pomieszczeń. Na parterze i w piwnicach zastosowano sklepienia krzyżowe oraz kolebkowe z lunetami. Na piętrze przesklepiony jest znajdujący się w ryzalicie westybul, w pozostałych pomieszczeniach drewniane stropy płaskie, z wyjątkiem sali posiedzeń Lubelskiego Towarzystwa Naukowego (LTN), w której dekoracyjny strop kasetonowy ozdobiono płaskorzeźbionymi polichromowanymi tondami przedstawiającymi herby szlacheckie, ziemskie oraz o niezidentyfikowanym znaczeniu. Nie zachowało się oryginalne wyposażenie pałacu z czasów jego powstania, we wnętrzach zastosowano jednak dekoracyjne dębowe parkiety oraz podłogi marmurowe celem utrzymania ich okazałości. Ta stylowa aranżacja wnętrza jest efektem prac prowadzonych przez lubelski oddział PP PKZ w latach 70. XX w. przed przekazaniem gmachu LTN. Wszystkie drzwi w pałacu drewniane, jednoskrzydłowe lub dwuskrzydłowe, podobnie konstrukcja więźby dachowej dostępnej ze strychu, na który prowadzą schody z westybulu na I piętrze. Przed budynkiem pałacowym znajduje się nieduży dziedziniec ukształtowany geometrycznymi kwaterami obsadzonymi niską roślinnością ozdobnie kwitnącą, nieogrodzony, dostępny dla użytkowników przestrzeni publicznej, z ławkami pozwalającymi na dodatkową funkcję rekreacyjną.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Zwiedzanie wnętrza nie jest możliwe bez obecności pracowników administracji Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Dział Administracji czynny jest od poniedziałku do piątku w godz. 9:00-14:00.

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 12-06-2024 r.