W 1569 r. kościół był miejscem uroczystego nabożeństwa dziękczynnego kończącego zawarcie unii polsko-litewskiej.  Świątynia znajduje się w granicach historycznego zespołu architektoniczno-urbanistycznego Lublina uznanego za pomnik historii. Powstała na reliktach średniowiecznej wieży, co stanowi jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych na Lubelszczyźnie ostatnich lat. Usytuowany niegdyś poza murami miejskimi kościół, dzisiaj znajduje się w ścisłym centrum miasta, jednocześnie wiąże swoją przebogatą historią dziesiątki pokoleń i jest wyjątkowym pomnikiem na kulturalnej mapie Lublina.

Historia obiektu

Dzieje kościoła zaczynają się wraz z przybyciem do Lublina w roku 1459 zakonu Bernardynów. Grunt pod budowę świątyni na skarpie nad doliną Bystrzycy ofiarował im rajca lubelski Jakób Kwanta. Pieniądze na budowę drewnianego kościółka przekazał zakonnikom Mikołaj, syn Krzysztofa z Lublina. Powstał wówczas zespół drewnianych zabudowań klasztornych bernardynów, usytuowany na przedmieściu przy trakcie krakowskim prawdopodobnie w strefie drugiej linii miejskich obwarowań. Dopiero król Kazimierz Jagiellończyk miał na prośbę zakonu pozwolić na wzniesienie murowanego kościoła i klasztoru. Zespół klasztorny został ufundowany przez mieszczan w latach 1469-1473. Zakonnicy przebywali w nim ponad 400 lat. W 1470 roku przystąpiono do budowy murowanego kościoła halowego w stylu gotyckim, konsekrowanego w 1496 r. pw. Nawrócenia św. Pawła. Stał on się sanktuarium św. Antoniego (patrona miasta), a klasztor pełnił ważną rolę zarówno religijną, jak i  kulturową. W 1557 roku zespół został zniszczony przez pożar. W czasie kilkuletniej odbudowy kościół przekształcono w czteroprzęsłową, trójnawową późnogotycką halę o dwuwieżowej fasadzie i prosto zamkniętym prezbiterium. Kolejny pożar strawił świątynię w 1602 r. Nastąpiła wówczas zasadnicza przebudowa całego zespołu klasztornego, trwająca do 1608 r. Prowadzili ją lubelscy muratorzy Rudolf Negroni i Jakub Balin. Kościół późnorenesansowy (wzniesiony na bazie gotyckiej struktury) otrzymał układ bazylikowy o przedłużonym do pięciu przęseł korpusie i apsydalnym zakończeniu prezbiterium. Miejsce pary wież zajął renesansowy szczyt z wolutami. Drugi (wschodni) szczyt nad korpusem ozdobił ornament okuciowy. Najważniejszym faktem przy przebudowie świątyni było zastosowanie nowego systemu sklepień i pełnego architektoniczno-sztukatorskiego wystroju wnętrza. Charakteryzowała go dekoracja w postaci stiuków o układzie geometryczno-sieciowym, dostosowana do kształtu sklepienia. Jej formę stanowi wałek ozdobiony motywami wolich oczów, pereł i akantów. Ten typ dekoracji szybko rozpowszechnił się w kościołach Lublina i Lubelszczyzny tworząc charakterystyczny nurt nazwany renesansem lubelskim. W ciągu XVII i XVIII wieku dobudowanych zostało sześć kaplic, z których do dziś częściowo ocalała tylko jedna (kaplica kopułowa pw. św. Antoniego fundacji Uhrowieckich). W 1827 roku przeprowadzono remont kościoła, przy okazji którego przekształcono fasadę kościoła w stylu klasycystycznym i dobudowano obszerną kruchtę.

W 1903 r. od pn. strony świątyni ogrodzono cmentarz przykościelny. W latach 1908–1910 nastąpiła rozbudowa neorenesansowego chóru muzycznego, zaś w 1907 roku firma braci Rieger zbudowała nowe organy.

W czasie zaboru rosyjskiego (w 1864 r,) zakon został zlikwidowany, a zakonnicy usunięci  z Lublina. W 1884 r., przy kościele klasztornym erygowano parafię istniejącą do dziś. Kościół stał się świątynią parafialną księży diecezjalnych. Od 1954 roku rozpoczęto konserwację kościoła. Zrekonstruowano wieżyczkę sygnaturki nad wschodnim szczytem. Przeprowadzono wówczas także rekonstrukcję renesansowej kopuły nad kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej. W roku 2020 rozpoczęła się kompleksowa konserwacja kościoła m. in. sklepienia w prezbiterium (2022 r.), ołtarza głównego i stalli oraz 12 ołtarzy. Prowadzone są też prace w zakresie termomodernizacji i wymiany posadzki w nawie głównej. 2023 roku odsłonięto na terenie kościoła pozostałości średniowiecznej wieży.

Opis obiektu

Kościół orientowany, fasadą zwrócony ku ul. Dolnej Panny Marii, od strony północnej poprzedzony niewielkim trójkątnym cmentarzem otoczonym od ulicy niskim murkiem, a od południa połączony z kompleksem budynków dawnego klasztoru, dochodzących od wschodu do ul. Bernardyńskiej. Świątynia murowana, typu bazylikowego (nawy boczne niższe od nawy głównej).  

Korpus główny podłużny trójnawowy, pięcioprzęsłowy poprzedzony nowszą prostokątną kruchtą na osi fasady. Od wschodu nawa główna przechodzi w wydłużone czteroprzęsłowe prezbiterium zamknięte półkolistą absydą. Od północy do korpusu przylega kaplica (Uhrowieckich), założona na rzucie kwadratu. Od południa przy prezbiterium, na przedłużeniu nawy bocznej wznosi się kwadratowa wieża dzwonnicy, tuż za nią wejście do pomieszczeń klasztornych.

Bryła zwarta prostopadłościenna, przylegająca od północy do wielobocznego klasztoru. Korpus nakryty dachem dwuspadowym z ozdobnym szczytem wschodnim zwieńczonym czteroboczną sygnaturką z baniastym hełmem), nawy boczne niższe nakryte dachami pulpitowymi. Prostopadłościenne prezbiterium, niższe od nawy głównej nakryte dachem dwuspadowym przechodzący w stożkowy nad absydą. Kaplica nakryta dachem kopułowym z cylindryczną latarnią.

Sklepienia kolebkowo-krzyżowe (w kruchcie i nawie głównej) i  kolebkowe z lunetami (prezbiterium) zdobione dekoracją z profilowanych listew sztukatorskich w prostym układzie sieciowym Sklepienia naw bocznych (żaglaste) pokryte siatkami dekoracji o zróżnicowanym układzie koncentrycznym z wzbogaconym motywami serc, kół i owali i rozet. Empora chóru muzycznego rozpięta na filarach z dekoracją neorenesansową od strony naw bocznych podtrzymywana w narożach przez figury aniołów grających na trąbach.  

Fasada klasycystyczna, dwukondygnacyjna, dołem trójosiowa, górą jednoosiowa w porządku doryckim. Osie zaakcentowane wysokimi portalowymi obramieniami z gzymsem. Dolna kondygnacja z kruchtą w formie ryzalitu, zwieńczoną niską attyką, przerwaną trójarkadowym oknem, nakrytą dwuspadowym daszkiem. Ściany fasady i kruchty ujęte pilastrami na cokołach, z wielkimi boniowanymi prostokątnymi wnękami w interkolumniach. Na osiach wnęk otwory w architektonicznych obramieniach. Druga kondygnacja w formie doryckiej edikuli z arkadowym oknem na osi, ujętej dwiema parami pilastrów. W zwieńczeniu proste belkowanie oraz schodkowy szczyt z wpisanym trójkątnym frontonem i krzyż na kuli. Elewacje korpusu kościoła tynkowane gładko, w partii naw bocznych podzielone dwiema skarpami od strony północnej, z trzema wysokimi, półkoliście sklepionymi, rozglifionymi oknami, zakończone prostym gzymsowaniem. Nad pulpitowymi dachami naw bocznych  elewacje nawy głównej z pięcioma parami okien zamkniętych łukiem odcinkowym na osiach przęseł, podzielone prostymi przyporami. W elewacji północnej prezbiterium trzy skarpy, pomiędzy którymi w obszernych, arkadowych wnękach rozmieszczone wysokie okna. Para podobnych okien w zamknięciu prezbiterium. Górą gzymsowanie z fryzem  konsolkowym.

Najważniejsze elementy wyposażenia stanowią: architektoniczny późnobarokowy ołtarz główny z kolumnadą  podtrzymującą wyładowane nad nią belkowanie (2. ćw. XVIII w.) z cudownym  obrazem św. Antoniego Padewskiego (1. poł. XVII w.) zasłanianym wysuwanym obrazem przedstawiającym scenę Nawrócenia św. Pawła z 1922 r.; zespół późnobarokowych architektonicznych ołtarzy bocznych z wystrojem rzeźbiarskim i cztery rokokowe atektoniczne ołtarze przyfilarowe; prospekt  organowy z poł. XVIII w., płyta  marmurowa z renesansowego nagrobka  rycerskiego (warsztat H. Canavesiego, 3 ćw. XVI w.) i marmurowe epitafium Wojciecha Oczki w typie nagrobków klęczących (początek XVII w.) oraz ołtarz św. Walentego (3 ćw. XVIII w.) z cudownym obrazem i relikwiami świętego.

Zabytek jest dostępny z zewnątrz. Wnętrze kościoła aktualnie w trakcie remontu.

Autor noty: Anna Sikora - Terlecka, OT NID w Lublinie, 10-07-2024 r.