Historia obiektu

Najstarsze ziemno-drewniane umocnienia, otaczające dawny Lublin od strony północno-wschodniej, a więc w miejscu m.in. lokalizacji późniejszej Bramy Grodzkiej, powstały zapewne ok. połowy XIII w. W latach 1342 -1370 miasto, na podstawie zezwalającego przywileju Kazimierza Wielkiego, zastąpiło pierwotne umocnienia murowanymi fortyfikacjami. Bramę wzniesiono w latach 40. XIV w. na zamknięciu ul. Grodzkiej, łączącej Stare Miasto z zamkiem. Ponieważ stanowiła także przejście pomiędzy Starym Miastem a dzielnicą żydowską, zwana była również Bramą Żydowską. Pierwotnie miała formę jednoprzestrzennego czworoboku, posiadała dwie kondygnacje z otworami strzelniczym o   ostrołukowym wykroju i mierzyła około 12 metrów wysokości. Nad przejazdem bramnym znajdowała się izba straży miejskiej. W XVI w. obiekt został rozbudowany o przedbramie z attyką. Kilkukrotnie przebudowywana w późniejszym okresie (m.in. na początku XVII w.). Wraz z utratą funkcji obronnych w XVIII w., uległa zaniedbaniu, a jej stan techniczny stał się katastrofalny. Pod koniec XVIII w., na polecenie Komisji Dobrego Porządku (Boni Ordinis), Brama została przebudowana w stylu klasycystycznym przez nadwornego architekta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Dominika Merliniego. Prace prowadzono w latach 1785-87. Nadbudowano przedbramie zrównując je z częścią główną budowli i przykrywając wspólnym dachem. Pozbawienie budowli cech obronnych podkreślało wprowadzenie nowej funkcji handlowo-mieszkalnej. Od 1873 r. stanowiła własność rodziny Kajmanów. Rozbudowa budynków w bezpośrednim sąsiedztwie w latach 60. i 80. XIX w. spowodowała, że Brama przestała być obiektem wolno stojącym. W 1942 r. budynek został uszkodzony przez pożar dachu. W 1945 r. miasto przejęło obiekt, podobnie jak inne mienie pożydowskie. Podczas remontu w latach 1946-54 Brama została jedynie powierzchownie odnowiona, bez koniecznych napraw konstrukcyjnych. Przywrócono wprawdzie wazy na postumentach i wyzłocono monogram Stanisława Augusta, pęknięcia stropu pozostały jednak niezabezpieczone. Kolejne roboty przeprowadzono dopiero w latach 1994-1996. Zakres prac obejmował m.in. podbicie fundamentów, wymianę konstrukcji dachu, wymianę stolarki okiennej i drzwiowej oraz konserwację elewacji. W latach 2008–2009 przeprowadzono remont generalny sklepienia Bramy. Po 1954 r. Brama była użytkowana przez Liceum Sztuk Plastycznych, następnie przez Lubelskie Studio Teatralne. Obecnie, od 1992 r., w jej pomieszczeniach siedzibę ma Ośrodek Brama Grodzka - Teatr NN.

Opis obiektu

Obiekt położony na północno-wschodnim skraju lubelskiego Starego Miasta, w zwartej zabudowie kamienic, na zamknięciu ulicy Grodzkiej. Od strony wschodniej skomunikowana arkadowym wiaduktem z ulicą Zamkową prowadzącą na Wzgórze Zamkowe. Brama Grodzka jest budynkiem murowanym z cegły ceramicznej, tynkowanym, dwukondygnacyjnym. W przyziemiu przejazd sklepiony kolebkowo, z wejściami do przyległych kamienic. Więźba dachowa drewniana, dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną. Stolarka okienna współczesna, drewniana, utrzymana w typie historycznym, okna dwuskrzydłowe, sześciokwaterowe. Budynek na rzucie prostokąta, w formie stojącego prostopadłościanu. W wyniku przebudowy z końca XVIII w. obiekt zatracił cechy budowli obronnej zyskując klasycystyczną formę. Elewacje wschodnia i zachodnia trójosiowe w obrębie piętra, osie wyznaczone prostokątnymi otworami okiennymi w opaskach, dołem jednoprzelotowy przejazd. Parter i narożniki boniowane, kondygnacje oddzielone gzymsem. Od wschodu trójkątny, trójosiowy szczyt z prostokątnym, zamkniętym półkoliście otworem okiennym, flankowany dwiema blendami o analogicznym wykroju. Od zachodu prostokątne zwieńczenie ujęte spływami i wazonami na postumentach, z poziomu umieszczonymi trzema płycinami. W środkowej płycinie data „MDCCLXXXV” (1785), ponad nią monogram SAR (Stanislaus Augustus Rex – Stanisław August Król). Wnętrza przekształcone, ze współczesnym wystrojem i wyposażeniem. W dolnej kondygnacji zachowana ściana z ceglanym, historycznym wątkiem.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz, wewnątrz w ramach zwiedzania ekspozycji lub uczestnictwa w wydarzeniach artystycznych.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 18.06.2024 r.