Historia

Zamek arcybiskupi w Łowiczu wzniesiony został na leżącym na dnie doliny Bzury niewielkim, mającym zaledwie ok. 150 m u podstawy wzniesieniu, będącym fragmentem terasy nadzalewowej, które pierwotnie wywyższone było na zaledwie ok. 2,0 m ponad obszar zalewowy. Było to wic miejsce z natury obronne, a jego atrakcyjność zwiększało funkcjonujące w pobliżu przejście przez błota łęczyckie. Jego fundatorem był abp. Jarosław Bogoria Skotnicki, który wzniósł kamienno-ceglane założenie złożone z niezbyt regularnego, czworobocznego narysu murów obwodowych (o boku 31-34 m i około 1150 m2 powierzchni) oraz wysuniętej z lica od wsch. czworobocznej wieży bramnej (18 x 10 m). Północną część obrysu murów wypełniał na całej długości budynek o szerokości około 13 m, zaś południową gmach o szerokości 10 m, w którego partii wsch. lokalizowana jest niekiedy przez badaczy wieża. Zamek otaczała płytka fosa oraz niski wał ziemny, który zaczęto wznosić ok. 1351 roku. Już zapewne w XV w. obiekt ten rozbudowano o położone od wsch. podzamcze, określane w źródłach jako zamek niższy (castrum inferior), na którym w 2. poł. XVI w. abp. Jakub Uchański wybudował renesansowy pałac zwieńczony attyką. Wcześniej jednak wpierw zamek pierwotny - zwany teraz zamkiem wysokim (arx superior) otrzymał drugą, biegnącą po nieregularnym owalu linię muru, następnie zaś - przed 1557 r. murem otoczono też podzamcze. Natomiast nie później niż na przełomie XVI i XVII w. całe założenie otoczono też wałem ziemnym, zmodernizowanym później przez poszerzenie i dodanie bastionów. Odbudowywany po zniszczeniach i unowocześniany był poważnie uszkodzony i zdewastowany podczas konfederacji barskiej, został częściowo rozebrany. Później założono w nim fabrykę płótna, a po pożarze w 1794 r. doszło do dalszej rozbiórki murów, z których detale trafiły m.in. do parku w Arkadii. W XIX w. przez tereny zamkowe poprowadzono drogę, która funkcjonuje do dziś dzieląc je na dwie osobne części. W 1917 r. na obszarze zajmowanym niegdyś przez zamek górny Niemcy założyli cmentarz wojenny, na którym chowano głównie poległych w czasie działań z 1914 r.

Opis

Ruiny zamku prymasowskiego położone są w odległości ok. 1 km. na pn. zach. od Starego Rynku. Po wschodniej stronie dzielącej go ul. Podgrodzie widoczne są tylko dość poważnie zniwelowane ziemne umocnienia bastionowe. Z kolei po zach. stronie drogi wały w ciągu ostatnich dziesięciu lat zostały nieco nadsypane, odtworzono też zarys bastionów i częściowo przegłębiono fosę. Na wale - w jego południowej, sąsiadującej z drogą części postawiono trzy budynki wykorzystywane przez użytkownika obiektu, stylizowane, m.in. na przejazdowy budynek bramny. Wał otacza częściowo oczyszczoną z chwastów fosę, za którą widoczny jest wysoki na ok. z 3-5 m relikt pochodzącego z XVI w. muru zewnętrznego zamku górnego. Na murze tym w przybliżeniu w miejscu lokalizacji zamkowego budynku bramnego stoi nowa, ceglana brama zamknięta dwuskrzydłowymi, stalowymi wrotami. Za nimi w obrębie dawnego zamku na międzymurzu od strony pn. wzniesiono drewniany budynek o przeznaczeniu ekspozycyjnym, zaś w zach. partii ustawiono kamienny krzyż upamiętniający cmentarną funkcję reliktu.

Badania powierzchniowe zamku łowickiego w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski w 1976 i 1983 r. przeprowadził Andrzej Kosiorek. Wykopaliskowo i architektonicznie badali je natomiast Bohdan Guerquin i Oskar Sosnowski (1939), Jerzy Augustyniak, Ryszard Mazurowski i Andrzej Polkowski (1965) Jerzy Rozpędowski i Jacek Jakubiec (1966, 1969), Piotr Świątkiewicz (1993) Ewa Poturalska-Laszak (2000) oraz Janusz Pietrzak (2001-2006).

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wyłącznie w grupach co najmniej 10 osobowych, po wcześniejszym telefonicznym uzgodnieniu terminu. Wstęp płatny.

Oprac. Janusz Pietrzak, 18.12.2014 r.