Historia

Początki założenia sięgają 1895 roku, jednak obecny wyraz architektoniczny willi i całego zespołu ukształtował się dopiero w następnych latach, zwłaszcza podczas rozbudowy i przebudowy prowadzonej w latach 1910-1913. Z tego względu obiekt należy traktować jako rezultat kilku kolejnych faz rozwoju. Willa została usytuowana w głębi rozległej działki, z dala od linii ulicy, i od początku tworzyła zespół z budynkami pomocniczymi, stróżówką i ogrodem. Tego rodzaju kompozycja odpowiadała modelowi zamożnej rezydencji w ogrodowym otoczeniu, świadomie odcinającej się od typowej zabudowy śródmiejskiej. Nie był to dom „frontowy”, ale siedziba prywatna zaprojektowana tak, by dawać poczucie intymności, prestiżu i komfortu. W toku zmian własnościowych nieruchomość została związana z Oskarem Janem Zieglerem, od którego przyjęła obecną nazwę. Niemiec, urodzony w 1876 roku w Łodzi, odnotowany w ewangelickich księgach metrykalnych parafii św. Trójcy, był kupcem i przedsiębiorcą, należącym do kręgu zamożnego mieszczaństwa. Syn Rudolfa, wraz z bratem Gustawem Albertem kierował, po śmierci ojca, odziedziczonym domem handlowym przy ul. Wschodniej 22. Przed zakończeniem wojny Oskar Ziegler opuścił nieruchomość, a daty jego śmierci nie udało się ustalić. W tej sytuacji część ruchomego wyposażenia została rozkradziona i zniszczona. Los ten był typowy dla wielu łódzkich willi: budynki przetrwały, lecz często utraciły znaczną część historycznego umeblowania i wystroju, które współtworzyły ich dawny charakter.

Po wojnie willa została zaadaptowana do funkcji instytucjonalnych. W 1951 roku obiekt trafił w ręce Uniwersytetu Łódzkiego. To zmiana dość typowa dla łódzkich siedzib fabrykanckich: utrata pierwotnej funkcji nie oznaczała jeszcze zagłady obiektu, lecz otwierała nowy etap jego istnienia, nie zawsze idealny, ale często ratujący substancję zabytkową. Współcześnie odnowione zabudowania zespołu przeznaczono na Centrum Kultury UŁ. Adaptacja umożliwiła zachowanie obiektu i jego dalsze użytkowanie.

Opis

Willa reprezentuje późny historyzm z elementami wczesnej secesji i należy do tej grupy łódzkich rezydencji, w których prywatny komfort połączono z aspiracją do reprezentacyjności oraz z wysoką jakością detalu. Jest budowlą wolnostojącą, usytuowaną w głębi rozległej parceli, której układ podporządkowano osi ul. Żeromskiego. Obiekt otrzymał formę wyraźnie malowniczą, asymetryczną i silnie rozczłonkowaną, właściwą późnoeklektycznej architekturze rezydencjonalnej przełomu XIX i XX wieku. Bryłę ukształtowano na planie nieregularnym, złożonym z dwóch przecinających się prostokątów i licznych ryzalitów, co nadaje całości charakter swobodnej, niemal willowo-pałacowej kompozycji. Budynek jest niepodpiwniczony, dwukondygnacyjny, z nieużytkowym poddaszem. Korpus główny urozmaicają weranda, tarasy, wysunięte ryzality oraz prostopadłościenna wieża częściowo wbudowana w masę budynku, nakryta wysokim dachem łamanym i zwieńczona iglicą. Już sam układ bryły zdradza ambicję reprezentacyjną fundatora: nie jest to dom skromny ani użytkowy, lecz miejska rezydencja o starannie budowanym efekcie prestiżu. Współczesne opracowania wiążą obiekt z architektem Henrykiem Bzowskim Janotą, którego działalność wpisuje się w nurt przemian architektury mieszczańskiej Łodzi, odchodzącej od historyzmu ku bardziej uproszczonym, wczesnym formom modernizmu.

Budynek wzniesiono z cegły ceramicznej na zaprawie wapienno-cementowej. Zastosowano drewniane stropy belkowe ze ślepą podłogą i podsufitką, przy czym szczególnie opracowano przestrzeń westybulu, gdzie podniebia stropów podtrzymujących galerię otrzymały formę łuku półkolistego i koszowego. Więźbę dachową wykonano w konstrukcji drewnianej, krokwiowo-kleszczowej, a dachy pokryto blachą układaną na deskowaniu. Układ materiałowy i konstrukcyjny jest typowy dla zamożnej architektury łódzkiej tego czasu, ale podniesiony do rangi reprezentacyjnej dzięki starannemu opracowaniu elementów wyposażenia i wysokiej jakości stolarki. W pomieszczeniach gospodarczych i komunikacyjnych zastosowano posadzki z terrakoty, natomiast pokoje mieszkalne wyposażono w parkiety klepkowe. Stolarka okienna i drzwiowa była drewniana. Okna skrzynkowe, z wywietrznikami i drobnymi podziałami szprosowymi, zachowywały subtelny rytm elewacji, zaś część skrzydeł wewnętrznych w sieni i westybulu wzbogacono witrażami. Drzwi zewnętrzne i wewnętrzne, ramiakowo-płycinowe, częściowo przeszklone i dekorowane, dopełniały reprezentacyjnego charakteru wnętrz. 

Najważniejszym elementem kompozycji wnętrza jest westybul, do którego prowadzi wejście przez przedsionek i sień oświetloną od zachodu oknem witrażowym. Westybul stanowi centralny punkt domu: skupia główną klatkę schodową, kominek i rozprowadza ruch do najważniejszych pomieszczeń parteru. W jego przedłużeniu znajduje się obszerny pokój zamknięty od wschodu półkoliście, stanowiący zapewne niegdyś główne wnętrze reprezentacyjne. Boczne przejścia prowadzą do dalszych pomieszczeń mieszkalnych oraz części pomocniczej, w tym do pracowni fotograficznej i schodów gospodarczych. Układ piętra powtarza zasadniczy schemat parteru, co świadczy o konsekwentnie przeprowadzonej kompozycji funkcjonalnej. Główne schody są drewniane, dwubiegowe, o nierównej długości biegów, z balustradą złożoną z segmentów trzytralkowych i dekoracyjnie opracowanym słupkiem latarni; obok nich zachowano również schody gospodarcze. Jest to wnętrze pomyślane nie tylko praktycznie, ale i ceremonialnie: ruch domowników i gości został podporządkowany osiowej, stopniowo rozwijanej sekwencji przestrzennej.

Fasada wschodnia, siedmioosiowa i osadzona na cokole, ma kompozycję najbardziej reprezentacyjną. Jej dominantę stanowi trójosiowy ryzalit środkowy, dodatkowo wzbogacony na parterze półkolistym występem. W partiach bocznych umieszczono od południa werandę z prostokątnym tarasem na dachu, a od północy taras z balustradą tralkową. Ryzalit wieńczy trójkątny szczyt z eliptycznym oknem ujętym kartuszowym obramieniem, co wzmacnia dekoracyjny i niemal pałacowy ton elewacji. Kompozycja ta łączy pionowy akcent szczytu z bardziej miękkim, półkolistym rzutem partii parterowej, przez co fasada unika surowości i zyskuje miękki, malowniczy rys. Elewacja północna ma charakter bardziej zwarty i spokojny; jest dwuosiowa, zamknięta gzymsem i linią naroży dachowych, ponad którymi wyrasta facjata z półkolistym oknem. W przyziemiu umieszczono przybudówkę nakrytą dachem trójspadowym. Odmienny charakter ma elewacja zachodnia, bardziej rozbudowana i silniej artykułowana. Obejmuje ona cofniętą ścianę przybudówki mieszczącej przedsionek, flankowaną boniowanymi lizenami, z charakterystycznym oknem w formie leżącej elipsy. Osie korpusu są tu zryzalitowane, a płaszczyzny ryzalitów wypełniono triadami okien o zróżnicowanych wykrojach: boczne mają formę stojących elips, środkowe zaś zamknięto prosto na parterze i łukiem odcinkowym na piętrze. Elewacja południowa jest najbardziej złożona: łączy boczną ścianę werandy, osie korpusu głównego, cofniętą przybudówkę wejściową oraz elewację wieży. Ważnym akcentem tej strony budynku jest balkon na wolutowych konsolach z ażurową balustradą, a także partia wieży z wąskimi prostokątnymi oknami i zaakcentowanym wejściem, poprzedzonym schodami i osłoniętym daszkiem. Zestawienie tych rozwiązań dowodzi, że architekt świadomie operował zmiennością rysunku elewacji, unikając monotonii i budując wrażenie reprezentacyjnej swobody. 

Szczególną wartość zabytkową willi stanowi zachowane wyposażenie i detal wnętrzarski. Karta ewidencyjna odnotowuje przetrwanie sztukaterii, żyrandoli, witraży, kominka oraz mebli, a więc elementów, które w podobnych obiektach ulegały najczęściej zniszczeniu lub rozproszeniu. Dzięki temu walor rezydencji nie ogranicza się do samej bryły i historycznych elewacji, lecz obejmuje również autentyczną substancję wnętrza, współtworzącą charakter domu. 

Obiekt zachował historyczny związek z otoczeniem działki: z portiernią w narożniku parceli, zabudowaniami gospodarczymi wzdłuż granic oraz przestrzenią dawnego ogrodu przed frontem willi. Po 2000 roku prowadzono kolejne etapy prac konserwatorskich i remontowych przy willi. W 2006 roku obejmowały one m.in. dokończenie remontu wieżyczek, renowację drzwi wejściowych oraz konserwację witraży i okien elewacji. W 2009 roku realizowano rekonstrukcję okien skrzynkowych i konserwację witraży, natomiast w 2010 roku kontynuowano prace przy fasadzie z wieżą.

Obiekt pozostaje częścią zabytkowej przestrzeni Uniwersytetu Łódzkiego. Zespół willowy pełni funkcje naukowe i kulturalne; dostępność ma charakter częściowo publiczny i zależy od programu instytucjonalnego oraz wydarzeń organizowanych na terenie zespołu. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 09.03.2026 r.