Historia

Działkę położoną u zbiegu dawnych ulic Dzielnej i Widzewskiej, w okolicy Dworca Fabrycznego, Lejb Brisk sprzedał w 1910 roku za ok. 30 tysięcy rubli. Jeszcze w tym samym roku zatwierdzono projekt sześciokondygnacyjnego hotelu „Palast”. Wzniesiony w latach 1910-1912 przez małżonków Leopolda i Adelę Dobrzyńskich (zm. 1943 zastrzelona w warszawskim getcie) oraz Maurycego i Franciszkę również Dobrzyńskich, składał się z trzech skrzydeł, które zamykały wewnętrzny dziedziniec. Oryginalne rysunki projektu nie zachowały się, lecz już w 1912 roku podczas oględzin odnotowano odstępstwa od projektu, w tym zmieniony wygląd fasady. W dokumentach kredytowych z 1913 roku hotel opisywano jako obiekt o 135 pokojach, z restauracją, czytelnią, salą bilardową i pomieszczeniami biurowymi; podkreślano także jego wyjątkowo nowoczesne wyposażenie, obejmujące centralne ogrzewanie, światło elektryczne, windy, telefony, bieżącą wodę i pralnię mechaniczną. To nie był zwykły zajazd, lecz demonstracja wielkomiejskiej aspiracji Łodzi. 

Obiekt powstał w kulminacyjnym momencie rozwoju branży. Badacze dziejów hotelarstwa w Łodzi zaliczają Polonię/Palast do grupy najważniejszych hoteli początku XX wieku. Wybuch I wojny światowej gwałtownie zahamował życie gospodarcze, handlowe i ruch przyjezdnych, co uderzyło także w łódzkie hotele. Po wojnie obiekt pozostał własnością rodziny Dobrzyńskich. W latach 20. przeszedł remont generalny, a nazwa została przekształcona w „Polonia-Palast”. Do lokalnych anegdot, powtarzanych konsekwentnie w prasie łódzkiej, należy informacja, że podczas pobytów w Łodzi zatrzymywała się tu Hanka Bielicka (1915-2006), a nawet miała w Polonii swój apartament. W latach 30. XX wieku wartość nieruchomości szacowanao na ok. 400 tysięcy złotych.

W latach okupacji niemieckiej budynek funkcjonował jako Deutsches Haus. Po wyzwoleniu Łodzi hotel znalazł się wśród nielicznych czynnych obiektów tego typu, lecz wkrótce – podobnie jak hotel Savoy – został przejęty przez Armię Czerwoną i zamieniony na szpital wojskowy. W następnych dekadach pozostawał w zasobie hoteli miejskich i przedsiębiorstw turystycznych, przechodząc kolejne remonty, z których najważniejszy w okresie PRL przypadł na lata 1965-1974. Podczas remontu prowadzonego etapami od 2005 roku zapowiadano przywrócenie fasady do wyglądu pierwotnego, a już w 2006 roku wymieniono m.in. 300 okien. Jednocześnie planowano zmniejszenie liczby pokoi, aby podnieść standard. Remont generalny zakończony w 2009 roku przywrócił historyzujący wyraz elewacji i dawną nazwę Polonia Palast. Po 2019 roku, wobec zmiany realiów rynku hotelowego, obiekt został przebudowany na obiekt apartamentowo – mieszkaniowy pod nazwą Polonia Residence. Od 2020 roku nie przyjmuje już gości. 

Opis

Budynek dawnego Hotelu Palast, później Polonia, a dziś Polonia Residence, zajmuje narożną parcelę w zwartej zabudowie śródmiejskiej, u zbiegu obecnych ulic Narutowicza i Kilińskiego. Zgodnie z kartą ewidencyjną jest to obiekt trójskrzydłowy, zamykający wewnętrzny dziedziniec, całkowicie podpiwniczony, o sześciu kondygnacjach nadziemnych i z nieużytkowym poddaszem. Układ ten odpowiadał randze wielkomiejskiego hotelu początku XX wieku: budowli dużej skali, podporządkowanej obsłudze gości, ale zarazem pomyślanej jako architektoniczny znak prestiżu. Najbardziej charakterystycznym elementem bryły jest narożna, kolista w planie wieża, zwieńczona kopułą z latarnią, stanowiąca główny akcent kompozycyjny całego gmachu. To ona nadaje budynkowi wyraz reprezentacyjny i sprawia, że obiekt wyróżnia się w panoramie skrzyżowania. Karta odnotowuje również, że jest to budynek dwufrontowy z krótką oficyną północną, a z jednej pierzei otwierają się widoki na Park Moniuszki i Cerkiew św. Aleksandra Newskiego. Ta relacja z otoczeniem wzmacnia jego miejski, eksponowany charakter. 

Elewacje, zwłaszcza zachodnia i południowa, opracowano z dużą starannością i dekoracyjnością. Karta ewidencyjna wskazuje na boniowany parter, wyższe kondygnacje porządkowane rytmem wysokich pilastrów i półkolumn, a także na obecność płaskorzeźbionych płycin, girland, kostkowych gzymsów, dekoracyjnych płyt balkonowych oraz figuralnych akcentów przy ryzalitach. Nie jest to więc fasada oszczędna czy czysto użytkowa, lecz świadomie skomponowana dekoracja architektoniczna, mająca podkreślać rangę hotelu jako miejsca nowoczesnego i zarazem eleganckiego. Sama karta określa wystrój jako modernistyczny z elementami empire’u, co dobrze oddaje przejściowy charakter budynku: uproszczonego, lecz nadal silnie zakorzenionego w klasycyzującej reprezentacyjności. 

Na osobne podkreślenie zasługuje detal rzeźbiarski elewacji. W materiale powiązanym z kartą zwrócono uwagę na obecność łabędzi, a także orłów i gryfów; pojawiają się również wzmianki o alegorycznych postaciach kobiecych w antykizujących szatach. Ten repertuar ornamentalny wzmacnia empirowo-klasycyzujący kostium budowli i pokazuje, że inwestorzy nie dążyli do zwykłego domu noclegowego, lecz do gmachu, który miał samym wyglądem świadczyć o aspiracjach właścicieli i ambicjach rozwijającej się Łodzi. Karta ewidencyjna jest szczególnie cenna tam, gdzie mówi o stanie zachowania wnętrz. Wynika z niej, że oryginalny wystrój wewnętrzny zasadniczo nie przetrwał, poza reprezentacyjną klatką schodową z ozdobną metalową balustradą oraz reliktami historycznych rozwiązań komunikacyjnych. To ważne rozróżnienie: obiekt zachował przede wszystkim swój wyraz zewnętrzny i ogólny układ przestrzenny, natomiast autentyczna substancja wnętrzarska uległa daleko idącym przekształceniom.

Jednocześnie karta z 1994 roku wraz z fotografiami i rzutami dokumentuje stan elewacji oraz historyczny układ parteru i pierwszego piętra, co czyni ją materiałem podstawowym dla wszelkich dalszych analiz konserwatorskich. W świetle karty ewidencyjnej budynek należy więc postrzegać nie tylko jako dawny hotel o bogatej historii, ale jako starannie zaprojektowany gmach miejski, w którym połączono rozbudowany program użytkowy, monumentalną bryłę narożną oraz wysokiej klasy dekorację architektoniczną. Jego wartość polega nie wyłącznie na efektownej kopule i rozpoznawalnym narożniku, lecz także na czytelnym układzie funkcjonalnym, reprezentacyjnej oprawie elewacji oraz zachowanych reliktach pierwotnej organizacji wnętrz.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 03.2026 r.