Historia

Początki obiektu wiążą się z gwałtownym rozwojem przemysłowej Łodzi na przełomie XIX i XX wieku. Cztery lata po wybudowaniu przez Thomasa Edisona pierwszej elektrowni na świecie, w Łodzi w niektórych pałacach i fabrykach już było światło elektryczne. W 1895 roku Towarzystwo Akcyjne „Siemens & Halske” zaczęło starać się o budowę elektrowni miejskiej w Łodzi. Inwestycji niemieckiego towarzystwa sprzeciwili się rajcy miejscy, ale pozwolenie wydał car Mikołaj II. Miasto potrzebowało nowoczesnego źródła energii, zdolnego obsłużyć zarówno oświetlenie uliczne, jak i rozwijający się przemysł oraz komunikację. Budowę pierwszej komercyjnej elektrowni miejskiej rozpoczęto 25 maja 1906 roku przy ul. Targowej. Prace utrudniały napięcia społeczne i strajki lat 1905-1907, ale już 18 września 1907 roku z turbozespołu nr 1 popłynął do sieci miejskiej pierwszy prąd. Ten moment należy uznać za jeden z ważniejszych punktów modernizacji Łodzi.

Zakład od początku rozwijał się dynamicznie. W latach 1908 oraz 1912-1913 następowały kolejne etapy rozbudowy, wynikające z szybko rosnącego zapotrzebowania na energię. Do wybuchu I wojny światowej elektrownia osiągnęła moc 21,1 MW, stając się jednym z filarów funkcjonowania miasta. EC1 nie była więc marginesem łódzkiej historii gospodarczej, lecz jednym z jej centralnych urządzeń: bez takich obiektów przemysłowa potęga miasta pozostałaby jedynie hasłem. W okresie międzywojennym zespół wszedł w nową fazę rozwoju technicznego i architektonicznego. Międzywojenna Łódź to przede wszystkim elektrownie budowane na potrzeby poszczególnych zakładów przemysłowych. W 1928 roku zakupiono teren sąsiedniej fabryki Ottona Goldammera, a w 1929 roku rozpoczęto budowę tzw. Nowej Centrali, uruchomionej 4 lipca 1930 roku. Z tym etapem wiązana jest działalność architekta Dawida Landego (1868-1928), jednego z najwybitniejszych architektów związanych z Łodzią.

Rozbudowa ta nadała zespołowi bardziej nowoczesny, monumentalny wyraz i ostatecznie ukształtowała znaczną część jego dzisiejszej sylwety. Do 1939 roku moc zakładu wzrosła do 100 MW. Lata II wojny światowej przyniosły obiektowi ciężkie doświadczenia. Elektrownia, jako zakład strategiczny, została podporządkowana gospodarce okupacyjnej. Z zachowanych materiałów historycznych wynika, że dochodziło do demontażu i wywożenia części wyposażenia, dokumentacji i surowców. Wymieniano także instalacje w sposób podporządkowany doraźnym potrzebom wojennym, a nie trwałości obiektu. W 1943 roku pożar maszynowni „Wschód” zniszczył dach hali i uszkodził jeden z turbozespołów. Historię tę trzeba odczytywać na tle tragedii okupowanej Łodzi, w tym utworzenia przez Niemców getta w lutym 1940 roku. Choć EC1 nie była częścią obszaru getta, funkcjonowała w mieście naznaczonym terrorem, grabieżą i zagładą ludności żydowskiej. W takim kontekście nawet dzieje infrastruktury technicznej nie są niewinne ani odosobnione.

Po wejściu wojsk sowieckich i opuszczeniu zakładu przez Niemców w styczniu 1945 roku elektrownię uruchomiono ponownie. W następnych latach dostosowywano ją do nowych potrzeb powojennego miasta. Dopiero w 1948 roku powstał plan rozbudowy infrastruktury elektrociepłowniczej. Zapadła decyzja o adaptacji elektrowni przy ul. Targowej oraz budowie czterech nowych elektrociepłowni. Używając ówczesnej nomenklatury, był to plan „ciepłofikacji” miasta. W 1948 roku powstała koncepcja przekształcenia zakładu w elektrociepłownię, a od 1953 roku rozpoczęto produkcję pary dla łódzkiego przemysłu. W 1960 roku, po połączeniu z Elektrociepłownią nr 2, utrwaliła się nazwa EC1 (całość to Zespół Elektrociepłowni im. Lenina w Łodzi). Funkcję energetyczną zespół pełnił do 2000 roku, po czym jego znaczenie przesunęło się z obszaru infrastruktury ku obszarowi dziedzictwa.

Nowy rozdział rozpoczął się po przejęciu obiektu przez miasto i uruchomieniu wieloetapowej rewitalizacji. Adaptacja prowadzona od 2008 roku miała charakter szeroki: nie chodziło jedynie o zabezpieczenie reliktu przemysłowego, lecz o przywrócenie mu życia w nowej formule. To istotna różnica. Zabytek przemysłowy zachowuje sens tylko wtedy, gdy znajdzie funkcję, która nie zniszczy jego tożsamości. W przypadku EC1 wybrano drogę trudniejszą, ale właściwą: nie muzealny skansen, lecz instytucję kultury osadzoną w historycznej substancji. W 2025 roku kompleks EC1 został nagrodzony European Heritage / Europa Nostra Award w kategorii Conservation & Adaptive Reuse, co potwierdziło wysoką rangę tej transformacji. Narodowe Centrum Kultury Filmowej zostało powołane w 2015 roku jako oddział instytucji „EC1 Łódź – Miasto Kultury”, współprowadzonej przez Miasto Łódź i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Oficjalne otwarcie części wystawowej i edukacyjnej, obejmującej ekspozycje „Kino Polonia” i „Materia kina” oraz pracownie edukacyjne, odbyło się 12 października 2023. Program NCKF przyciągnął środowisko filmowe związane z Łodzią jako Miastem Filmu UNESCO.

Opis

EC1 w Łodzi jest rozległym zespołem dawnej elektrowni miejskiej o genezie wczesno XX-wiecznej, usytuowanym przy ul. Targowej 1/3, w kwartale ulic Targowej, Tuwima i Kilińskiego, w bezpośrednim sąsiedztwie dworca Łódź Fabryczna. Kompleks ma charakter poprzemysłowy, a jego historyczny zrąb tworzą budynki i urządzenia związane z dawną produkcją energii: rozdzielnia, maszynownia, pompownia, kotłownia, trafostacja, chłodnia kominowa, warsztaty mechaniczne, baseny chłodni żelaznych, budynek biurowy oraz ogrodzenie z portiernią i bramą wjazdową. W publicznych wykazach ochrony zabytek figuruje jako budynek elektrowni miejskiej wraz z działką pod numerem rejestru A/35, zaś w gminnej ewidencji opisany jest szerzej jako zespół dawnej Elektrowni Łódzkiej. Od strony budowlanej jest to zespół murowany, kształtowany etapami, o dużych kubaturach przemysłowych i zróżnicowanym układzie funkcjonalnym.

Historyczne budynki mają charakter halowy i techniczny, z obszernymi wnętrzami przeznaczonymi pierwotnie dla maszyn, kotłów, rozdzielni i urządzeń pomocniczych. Ich architektura podporządkowana została funkcji przemysłowej, ale nie jest czysto użytkowa w najuboższym sensie: zachowuje monumentalność brył, rytm elewacji oraz skalę właściwą reprezentacyjnym obiektom infrastruktury miejskiej początku XX wieku. W późniejszych fazach eksploatacji i rozbudowy zespół był uzupełniany o dalsze człony technologiczne, co nadało mu układ warstwowy i niejednorodny, typowy dla dużych zakładów energetycznych. W obecnym stanie użytkowym kompleks jest zespołem zaadaptowanym do funkcji publicznych, z zachowaniem czytelności historycznej tkanki. Dokumentacja funkcjonalno-użytkowa dla części EC1 wskazuje, że podstawą opracowań były istniejące rzuty, przekroje architektoniczne oraz opisy rozwiązań architektonicznych, konstrukcyjnych, sanitarnych, elektrycznych i teletechnicznych dla budynków objętych przebudową. Oznacza to, że współczesna adaptacja nie była tylko aranżacją wnętrz, lecz pełnym procesem budowlanym obejmującym ingerencje wielobranżowe, dostosowanie do nowych funkcji oraz wymogów bezpieczeństwa, dostępności i obsługi ruchu publicznego. 

W części objętej współczesnymi funkcjami kulturalnymi i wystawienniczymi mamy do czynienia z wnętrzami o znacznej skali i wysokiej kubaturze. W materiałach projektowych dla funkcji wystawienniczo-edukacyjnych wskazano przykładowo dla jednej z przestrzeni EC1 Wschód powierzchnię użytkową 534,61 m² i kubaturę 1603,83 m³, natomiast dla wybranych przestrzeni w budynku N po stronie EC1 Zachód wykazywano znacznie większe zespoły powierzchni, rzędu ok. 1555 m² i kubatury ok. 5909–5979 m³. Dane te pokazują skalę obiektu: nie jest to pojedynczy budynek o prostym rzucie, lecz rozbudowany kompleks o dużych, wielopoziomowych przestrzeniach, przystosowywanych do ruchu zwiedzających, ekspozycji i zaplecza technicznego. 

Z punktu widzenia konstrukcyjnego współczesna adaptacja wprowadziła lub przewidywała liczne elementy nowoprojektowane i techniczne, m.in. szyby windowe żelbetowe, nowe ściany wewnętrzne, urządzenia dźwigowe, systemy wentylacji, pomieszczenia techniczne, rozdzielnie i sterownie, a także włączenie części urządzeń do systemu BMS. W dokumentacji pojawiają się wymogi dla dźwigów osobowych i towarowych, wentylacji szybów, prowadzenia instalacji elektrycznych w kanałach PVC, obciążeń przeciwwag oraz wykonywania projektowanych ścian działowych z płyt gipsowo-włóknowych na ruszcie drewnianym lub stalowym z wypełnieniem z wełny mineralnej, zgodnie z wymaganiami budowlanymi, akustycznymi i pożarowymi. Te zapisy potwierdzają, że obecny stan EC1 jest wynikiem zaawansowanej modernizacji technicznej, a nie jedynie kosmetycznej rewitalizacji. 

Pod względem instalacyjnym obiekt funkcjonuje dziś jako budynek użyteczności publicznej wysokiego standardu technicznego. Dokumenty przetargowe i PFU wskazują obecność oraz projektowanie rozwiązań z zakresu instalacji sanitarnych, elektrycznych i teletechnicznych, pomieszczeń wentylatorni, pompowni, rozdzielni i sterowni, a także infrastruktury obsługującej ekspozycje i ruch publiczny. Oznacza to pełne przezbrojenie dawnego zakładu przemysłowego w nowoczesny organizm budowlany, przy zachowaniu i wyeksponowaniu części historycznych elementów technicznych. 

W sensie konserwatorsko-budowlanym najważniejszą cechą EC1 jest zestawienie historycznej substancji przemysłowej z nową interwencją architektoniczną. Dokumentacja programowa wprost zakłada ochronę i wyeksponowanie zabytkowej tkanki obiektu, przy jednoczesnym dopuszczeniu nowych podziałów, instalacji i urządzeń niezbędnych dla funkcji wystawienniczych, edukacyjnych i kinowych. Tym samym budowlana logika przedsięwzięcia polegała nie na odtworzeniu dawnej elektrowni jako martwego reliktu, lecz na trwałej adaptacji, w której historyczne hale i pomieszczenia techniczne stały się nośnikiem nowych funkcji.

Obecnie obiekt jest ogólnodostępną instytucją kultury. Narodowe Centrum Kultury Filmowej prowadzi działalność wystawienniczą, edukacyjną i kinową; obejmuje wystawy stałe, sale kinowe oraz program warsztatów, spotkań i wydarzeń poświęconych filmowi. Wejście do NCKF od ul. Wojciecha Hasa. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 05.03.2026 r.