Ratusz, Leszno
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Ratusz w Lesznie w obecnej barokowo-klasycystycznej formie zaliczany jest do najpiękniejszych tego typu obiektów w Polsce. Budowla zawiera relikty pierwszego ratusza z 1639 r.. Ratusz był wielokrotnie przebudowywany. Wśród kolejnych jego twórców należy wymienić Marcina Woidego, Jerzego Catenazziego, Pompeo Ferrariego i prawdopodobnie Dominika Merliniego. Ten ostatni był twórcą Łazienek w Warszawie i nadwornym architektem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Leszno związane z możnym rodem Leszczyńskich, wśród których był król Polski Stanisław Leszczyński.

Historia

Leszno - miasto prywatne, od 1394 do 1738 roku było własnością rodu Wieniawitów, który przyjął nazwisko Leszczyńskich, a w latach 1738-1833 rodu Sułkowskich, właścicieli pobliskiej Rydzyny. W 1516 r. pod wsią Leszczynko osiedlono uchodźców wyznaniowych z Czech, Moraw i Śląska. W 1547 roku miała miejsce lokacja miasta na prawie magdeburskim, dzięki staraniom Rafała Leszczyńskiego, kasztelana przemęckiego, u króla Zygmunta Starego. W 1604 roku do Leszna przybyli pierwsi Żydzi. W XVIII i na pocz. XIX w. stworzyli tu największą gminę wyznaniową w Wielkopolsce, ważniejszą niż w Poznaniu. Po 1633 roku do miasta napływają kolejni uciekinierzy ze Śląska wyznania protestanckiego, głównie narodowości niemieckiej. W XVI i XVII w. Leszno stanowiło centrum Jednoty Czeskiej. W latach 1628-55 przebywał w Lesznie wybitny uczony Jan Amos Komeński oraz Jan Jonston. Złoty wiek Leszna kończy potop szwedzki. Protestanckie Leszno otworzyło bramy Szwedom, za to rok później w 1656 r. miasto zostało spalone przez wojska polskie. Zniszczone miasto ponownie zaczęło się rozwijać po 1738 r., gdy stało się własnością Sułkowskich. Po okresie zaborów i traktacie wersalskim wróciło do Polski w 1920 roku.

Miasto o bogatej mozaice kulturowej, w którym mieszkali bracia czescy z Czech i Moraw, luteranie ze Śląska, katolicy, Żydzi, Szkoci, Włosi i Polacy tworzyło wielobarwną przestrzeń także pod względem religijnym. Współistnienie tych wydawało się przeciwstawnych społeczności możliwe było dzięki Leszczyńskim i Sułkowskim. Przedstawiciele tych rodów byli ludźmi światłymi, dobrze wykształconymi, tolerancyjnymi oraz gospodarnymi. Wśród nich należy wymienić króla Polski Stanisława Leszczyńskiego syna Rafała Leszczyńskiego i Anny z Jabłonowskich. Stanisław Leszczyński postać niezwykle ciekawa, był to doskonale wykształcony, o szerokich horyzontach aczkolwiek na skutek okoliczności tego okresu historii Polski nieszczęśliwy człowiek. Dwukrotnie był królem Polski w latach 1705-1709 oraz 1733-1736. Jednakże jego stronnictwo przegrywało z opozycją saską. Jego życie związane było z wygnaniem. Nosił przydomek - „król w przebraniu”. Gdyż wielokrotnie przemieszczał się po Europie w przebraniu kupca, a nawet chłopa. Zmarł na wygnaniu jako książę Lotaryngii. Był teściem króla Francji Ludwika XV, gdyż jego córka Maria była królową Francji. Patrząc na aspiracje i zamożność Leszczyńskich miasto musiało posiadać reprezentacyjną siedzibę władz miejskich.

W latach 1637-1639 miała miejsce budowa pierwszego ratusza, a w 1656 r. został on zniszczony przez pożar, podobnie jak większość miasta. W 1660 r. ratusz odbudowano wraz z wieżą - pracami kierował leszczyński budowniczy Marcin Woida. Budynek ten został ponownie zniszczony w 1707 roku w czasie wojny północnej. W latach 1707-1708 miała miejsce budowa ratusza w obecnej barokowo-klasycystycznej formie wg proj. Pompeo Ferrariego i Jerzego Catenazziego. W 1786 r. odbudowano wieżę i dach po pożarze w 1767 r.

W latach 1804-1817 nastąpiła ponowna odbudowa po pożarze z 1790 r. W 1906 r. częściowo przebudowano parter, a w latach 1926, 1950 i 1973 odnawiano ratusz, który był siedzibą Miejskiej Rady Narodowej. W latach 1993-2000 miała miejsce ostatnia renowacja ratusza, obejmująca przebudowę wnętrz wg proj. arch. Jerzego Gurawskiego i Roberta Gzyla.

Opis

Leszno - miasto na prawach powiatu położone jest na północnym Krańcu Wysoczyzny Leszczyńskiej. Przez miasto przechodzą drogi oraz linie kolejowe z Poznania do Wrocławia, z Kalisza do Zielonej Góry. Centrum rozplanowania miasta stanowi czworoboczny rynek z ratuszem pośrodku oraz wychodzącymi z każdego narożnika dwiema prostopadłymi ulicami. Układ taki nazywany jest szachownicowym. Charakterystyczne odkształcenie placu rynkowego w Lesznie należy łączyć z adaptacją lokalnego szlaku, który biegł z Rydzyny do Kościana i wycisnął piętno już na układzie wsi przedlokacyjnej. Widocznej jest to w zachodniej pierzei rynkowej i kształcie ul. Narutowicza (d. Kościańskiej). Od strony Rydzyny na Rynek droga prowadziła przez ul. Leszczyńskich (d. ul. Rydzyńska lub ul. Wrocławska). Bardzo istotne dlamiasta połączenie z drogą poznańsko-głogowską prowadziło ul. Słowiańską (d. ul. Święciechowską). Mniej ważne z punktu znaczenia gospodarczo-handlowego było połączenie z Osieczną - ul. Osiecką, czyli obecną ul. Niepodległości.

Ratusz zwrócony jest frontem w kierunku wschodnim. Murowany z cegły, otynkowany, na rzucie prostokąta z kwadratową, lekko zryzalitowaną wieżą od strony fasady. Nad zwartą trzykondygnacjową bryłą dominuje imponująca wieża. Elewacje dłuższe, siedmioosiowe, na piętrach rozczłonkowane lizenami w wielkim porządku. Elewacje boczne trzyosiowe o podziałach ramowych. Naroża ratusza ujęte parami kompozytowych kolumn. Podobne kolumny ujmują wejście od strony elewacji zachodniej. Elewację ponad przyziemiem ozdobione są lizenami. Górę ratusza wieńczy belkowanie i attyka z balustrada tralkową. Korpus wieńczy dach dwuspadowy, prawie płaski. Okna na wszystkich kondygnacjach o formie prostokątów. Na piętrach okna znajdują się w profilowanych opaskach z kluczem i dekoracyjnymi płycinami. Nad zwartym korpusem góruje wieża o trzech czworobocznych kondygnacjach ujętych pilastrami korynckimi na narożach i zwieńczonych belkowaniem. Czwarta kondygnacja wieży, ośmioboczna, węższa od niższych kondygnacji podtrzymuje smukły hełm blaszany z arkadowym prześwitem. Na osi fasady portal arkadowy, ujęty pilastrami, zwieńczony trójkątnym przyczółkiem, poprzedzony schodami z żelazną balustradą. W przyczółku kamienny, barokowy kartusz z XVIII w. z personifikacją Sprawiedliwości, herbami Leszna i Wieniawą Leszczyńskich w obramieniu liści akantu z maską i muszlą.

Wnętrze dwutraktowe z sienią na osi, częściowo przekształcone. W części pomieszczeń parteru występują sklepienia kolebkowe z lunetami. Na wysokim parterze znajduje się reprezentacyjny gabinet Prezydenta Miasta oraz sala przeznaczona do uroczystych zebrań i koncertów. Na pierwszym piętrze umiejscowiono m.in. salę ślubów. Na drugim pietrze znajduje się sala wystawowa Miejskiego Biura Wystaw Artystycznych. Eksponowane są tam również historyczne tablice z XVII - XX w., zdjęte z fasady ratusza podczas ostatniej renowacji w latavh 90. XX w. W przyziemiu ratusza znajduje się kawiarnia.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 29.10.2014 r.

Bibliografia

  • Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Ruszczyńska T., Sławska A. (red.), t. 5, z. 12 pow. leszczyński, s. 38-39, Warszawa 1975.
  • Świderski Br., IlustrowanyopisLeszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928 (reprint wydany na 450-lecie Leszna)
  • Kalendarium miasta Leszna, Piwoń Aleksander (red.), Leszno 1996.
  • Komolka M., Sierpowski St., Leszno - zarys dziejów, Poznań 1987.
  • Wielkopolskie ratusze, Maluśkiewicz P. (red.), Poznań 2004.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: ratusz
  • Chronologia: 1637 - 1639
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Leszno
  • Lokalizacja: woj. wielkopolskie, pow. Leszno, gmina Leszno
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy