Historia 

Społeczność żydowska zaczęła osiedlać się w Kutnie już w XV wieku, a pierwsza pisana wzmianka na jej temat pochodzi z 1513 roku. W starszej literaturze podaje się, iż cmentarz został założony w 1793 roku. Inwestycja ta, podobnie jak wzniesienie murowanej synagogi, wiązała się ze zmniejszeniem przez nowego właściciela obciążeń podatkowych nakładanych na Żydów. Jednak dzięki współczesnym badaniom źródłowym wiadomo, iż miało to miejsce znacznie wcześniej. Jako, że gmina żydowska została założona około 1570 roku, przypuszcza się, że nekropolia powstała jej staraniem jeszcze w tym samym stuleciu. Najstarsza znana wzmianka pochodzi z 1787 roku. Ustalono, że przylegała od południowego wschodu do części założonej w 1793 roku.

W 1929 roku cmentarz powiększono w kierunku północno-zachodnim. Zakupiono wówczas trzy działki o powierzchni 1720 metrów kwadratowych, które ogrodzono ceglanym murem w 1935 roku. Ogółem cmentarz zyskał powierzchnię ponad 3 hektarów. Największą grupę nagrobków stanowiły tradycyjne macewy (niekiedy polichromowane), występowały też obeliski i pomniki. Ważnym obiektem był ohel kutnowskiego rabina, uczonego Israela Joshui Trunka, zmarłego w 1893 roku, do którego miejsca wiecznego spoczynku pielgrzymowało wielu Żydów. Znajdował się w północno-wschodniej części nekropolii. Był to niewielki murowany budynek (zrealizowany na rzucie czworokąta o wymiarach 3,9 x 4,5 metra) o dwuspadowym dachu pokrytym blachą, z przynajmniej jednym otworem okiennym i drzwiami. Został zniszczony przez hitlerowców w czasie II wojny światowej. Niemcy zdewastowali cmentarz, wyrwane macewy traktowali jako materiał budowlany, utwardzając nimi nawierzchnie. Dokonywali na jego terenie egzekucji. Odbywały się pochówki ludności, stłoczonej w lokalnym getcie w tragicznych warunkach sanitarnych. Szacuje się, że w tym okresie na terenie cmentarza spoczęły w bezimiennych mogiłach zbiorowych zwłoki 1056 osób zmarłych w getcie oraz około 1600 straconych w egzekucjach.

Po II wojnie światowej przetrwały jeszcze fragmenty nagrobków. W 1946 roku dokonano symbolicznego pochówku popiołów Żydów zamordowanych w obozie w Chełmie nad Nerem. Powstał wówczas pomnik pamięci, został on jednak wkrótce zniszczony. W 1949 roku Komitet Żydowski przekazał ocalały budynek Bejt Midrasz Straży Pożarnej, w zamian cmentarz miał zyskać nowe ogrodzenie, do czego ostatecznie nie doszło. Pracownicy lokalnego muzeum oraz członkowie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej przez lata odzyskiwali fragmenty macew-katalogowano je i składano w muzealnych magazynach. W muzeum znajdują się także fotografie archiwalne, ukazujące cmentarz.

W 1993 roku na terenie nekropolii stanął pomnik upamiętniający pochowanych tu wyznawców judaizmu. W 2023 roku przeprowadzono badania archeologiczne pozostałości ohelu rabina Trunka. Temat rewitalizacji terenu jest podejmowany zarówno przez władze miasta, społeczników, jak i organizacje żydowskie. W 2008 roku powstało stowarzyszenie Jewish Kutno Group, które propaguje i poszerza wiedzę na temat historii nekropolii. W 2025 roku założono Fundację Przyjaciół i Rodzin Żydowskiego Kutna, która dąży do zabezpieczenia nekropolii oraz ulokowania na niej odnalezionych macew. Obecnie teren jest własnością Gminy Żydowskiej w Łodzi. 

Opis

Kirkut zlokalizowany jest na wzniesieniu w północno-zachodniej części miasta. Nie posiada ogrodzenia, które określałoby w przestrzeni jego zasięg. Nie zachowały się podziały na kwatery ani ciągi komunikacyjne. Nieliczne fragmenty nagrobków rozsiane są po całym terenie, większość znajduje się w ziemi. Teren jest regularnie zanieczyszczany, stanowi miejsce spacerów, zabaw. Nie jest sprzątany ani zabezpieczony.

Cmentarz dostępny cały rok.

Oprac. Anna Michalska OT NID w Łodzi, 10.02.2026 r.