Historia

Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1311 r. Wieś niemal do końca XIX w. Nosiła nazwę Śmierdząc (liczne bagna i rozlewiska) i należała do dóbr opactwa tynieckiego. Przez jakiś czas zarządzana była przez Zyndrama z Pisar jednak na początku XIV w. W. Łokietek za udział w tzw. Buncie wójta Alberta odebrał mu sołtystwo tej wsi i zwrócił je opactwu. Wg Długosza wieś wchodziła w skład parafii w Liszkach, miała nieco ponad 5 łanów kmiecych, karczmę, 3 zagrody z rolą oraz ziemię klasztorną.

Po pierwszym rozbiorze i związanym z nim sekularyzacji dóbr kościelnych, śmierdząca, przeszła we władanie skarbu państwa austryjackiego i weszła w skład tzw. Klucza piekarskiego. Majątek w Kryspinowie pod koniec XVII w. stanowił własność Żeleńskich a swoją nazwę zawdzięcza Kryspinowi (synowi Franciszka Żeleńskiego), którego własność stanowiła na przełomie XVIII w. i XIX w. Żeleńscy z Śmierdzącej reprezentowali tzw. „linię hrabiowską” rodu, której założycielem był Franciszek z Żelanki (koło Radomia) herbu Ciołek, który od cesarza Franciszka II uzyskał tytuł dziedzicznego hrabiego Galicji. (Drugą linię, „niehrabiowską”, z którą związane są nazwiska kompozytora Władysława Żeleńskiego i jego syna, Tadeusza Boy-Żeleńskiego, reprezentowali Żeleńscy związani z majątkami w okolicach Bochni (w Brzeziu i Grodkowicach). Po śmierci Kryspina w 1830 r. majątek odziedziczył jeden z synów, generał Wit Żeleński (zm.1873 r.) a następnie jego wychowanek Jan Skirliński, który to dla uczczenia pamięci ojca Wita zmienił nazwę wsi na Kryspinów. Po bezpotomnej śmierci Jana w 1910 r. majątek został sprzedany rodzinie Suskich z Krakowa. W rękach tejk rodziny i ich spadkobierców dobra kryspinowskie pozostawały aż do końca II wojny światowej. Po 1945 roku majątek zostaje rozparcelowany pomiędzy miejscowych rolników, a w pałacu powstaje Państwowy Dom Dziecka. W latach 50 należy do Gminnego, a potem Państwowego Ośrodka Maszynowego. W połowie lat 90 pałac powrócił do spadkobierców dawnych właścicieli. W pierwszej dekadzie XXI w. przeprowadzono szereg prac remontowych, w budynku planowano ponoć otworzyć hotel. Prace z nieznanych przyczyn (może finansowych?) zarzucono.

Opis

Pałac położony jest po prawej (południowej) stronie drogi prowadzącej z Liszek do Krakowa, na niewielkim wzniesieniu na skarpie Wisły. Teren dawnego zespołu poważnie zdegradowany. Od frontu (północy) przed budynkiem pałacu stacja benzynowa, od strony wschodniej plac z materiałami budowlanymi. Od strony zachodniej warsztaty remontowe i baza transportowa. Od południa dawny ogród i pozostałości parku opadające w kierunku koryta Wisły. Pałac jest budowlą o charakterze neorenesansowym. Jest to budynek piętrowy, podpiwniczony z częścią parterową dobudowaną od strony wschodniej. Korpus główny założony na planie prostokąta. Umieszczone niesymetrycznie wejście główne poprzedzone portykiem wspartym na czterech kolumnach, dźwigających na wysokości piętra balkon, otoczony kamienną balustradą tralkową. Od strony fasady ogrodowej na osi wejścia głównego trójbocznie zamknięty wykusz mieszczący salon z wejściem w przyziemiu od ogrodu oraz niewielkim balkonem na poziomie pierwszego piętra, otoczonym balustradą w formie żeliwnej kratownicy. Elewacja główna jedenastoosiowa, z symetrycznie rozmieszczonymi prostokątnymi otworami okiennymi. Okna pierwszego piętra ozdobione zostały gzymsami nadokiennymi oraz płycinami w strefie podokienników mieszczącymi płaskorzeźbioną dekorację w formie roślinnej girlandy. Elementami podziału poziomego elewacji są: wydatny, profilowany gzyms podokapowy oraz niewielki gzyms między - kondygnacyjny. Podobnie rozwiązany został wystrój elewacji ogrodowej, z tą różnicą, 

że prostokątne okna parteru umieszczone zostały w zamkniętych półkoliście wnękach, wypełnionych dekoracją rzeźbiarską. Fasada zachodnia, pięcioosiowa, zwieńczona została na poziomie dachu ozdobnym, dwukondygnacyjnym szczytem, wypełnionym niszami i zamkniętym po bokach spływami wolutowymi, flankowanymi rzeźbionymi wazonami umieszczonymi na wysokich podporach. Od strony wschodniej do korpusu głównego pałacu przylega parterowa, prostokątna przybudówka o bogato rozczłonkowanej części szczytowej, nawiązującej w charakterze do szczytów korpusu głównego. Budowlę wieńczą dachy dwuspadowe z dekoracyjnymi lukarnami, mieszczącymi owalne okienka doświetlające część poddasza w korpusie głównym. Nad ryzalitem ogrodowym dach wielopołaciowy.

Pałac murowany z kamienia i cegły, zarówno ściany nośne jak i działowe, ściany tynkowane, sklepienia kolebkowe z lunetami, stropy drewniane i ceramiczne, klatka schodowa główna na odcinkowych kolebkach, boczne drewniane. Więźba dachowa tradycyjna, płatwiowo-krokwiowa, oparta na słupach i tramach, lukarny współczesne, o konstrukcji krokwiowej. Dach kryty dachówką ceramiczną.

Całość założenia ogrodzona siatką-dostępna (widoczna) od zewnątrz

Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie 04.2020 r.