Historia 

Data budowy oraz autor projektu bramy z domkiem odźwiernego nie są znane. Czas budowy obiektu można jednak ustalić na podstawie dwóch herbów umieszczonych na bramie: Leliwa – rodziny Wodzickich i Korab – rodziny Horodyskich. Pozwala to datować bramę i utrzymany w podobnym, neogotyckim stylu domek odźwiernego na okres małżeństwa Antoniego Horodyskiego (właściciela dóbr Kryłów) z Taidą z hr. Wodzickich, tj. na koniec XIX wieku. W tym czasie miała miejsce również przebudowa w stylu neogotyckim pałacu z 1820 roku. Pałac został spalony w 1939 roku przez Niemców. Po wojnie nie odbudowano obiektu i stopniowo popadał w ruinę. Po 1950 roku mieszkańcy Kryłowa rozebrali resztki jego ceglanych ścian aż do przyziemia. Zniszczony został w dużym stopniu park. Po parcelacji majątku w 1931 roku, został on w większości wycięty. Wiele zabytkowych drzew uległo zniszczeniu po II wojnie światowej. W 1964 roku część resztówki (z parkiem, bramą, oranżerią, ruinami pałacu) przejął właściciel prywatny. Od 1977 roku park i brama z domkiem odźwiernego stały się własnością państwową. W 2000 roku ponownie przeszły w ręce prywatne i w tym samym roku przeprowadzono gruntowny remont bramy.

Opis 

Brama parkowa z domkiem odźwiernego są zlokalizowane w południowej części miejscowości. Zabytek znajduje się przy wjeździe do nieistniejącego już pałacu i szczątkowo zachowanego parku dworskiego. Stanowi zamknięcie malowniczej alei kasztanowej.

Brama pierwotnie była bardziej rozbudowana, ale już w czasie I wojny światowej uległy zniszczeniu jej skrzydła. Założono ją dłuższą osią na linii wschód-zachód. Jest murowana z cegły, nie otynkowana, trójprzęsłowa, z dużym prostokątnym przęsłem środkowym i o wiele mniejszymi przęsłami bocznymi, również prostokątnymi. Posiada cechy typowe dla architektury neogotyckiej. Przęsło środkowe, flankowane pięciobocznymi filarami, wieńczy profilowany gzyms i krenelaż. Wysoki przejazd bramny ma formę ostrołukowej arkady. W fasadzie północnej, po bokach ostrołukowego przejazdu umieszczone są, wspomniane wyżej, dwie tarcze herbowe. Całość przykrywają ostrosłupowe daszki z betonu. Przęsła boczne są podobnie skomponowane: zwieńczone krenelażem, fasady podzielone gzymsem na dwie kondygnacje, w górnej kondygnacji umieszczone okrągłe otwory (oculusy).

Do tylnej elewacji przęsła wschodniego bramy przylega domek odźwiernego. Jest to budynek jednoprzestrzenny, zbudowany na planie zbliżonym do kwadratu, oskarpowany w narożach, poprzedzony ćwierkulistym w rzucie przedsionkiem. Otwór wejściowy do przedsionka, jak i do domku jest prostokątny. Wewnątrz obiekt jest otynkowany. Od południa domek posiada ostrołukowy otwór okienny. Podobnie jak przedsionek, przykryty jest betonowym, jednospadowym daszkiem.

Dostęp do zabytku ograniczony.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 24-04-2024 r.

Bibliografia     

• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VIII, z. 16, Powiat hrubieszowski, Warszawa 1964, s. 30-31.
• Zabytki Architektury i Budownictwa w Polsce. Województwo zamojskie, t. 48, Warszawa 1991, s. 60-62.
• Żywicki J., Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998, s. 231-232.
• Niedźwiedź E., Niedźwiedź J., E. Prusicka-Kołcon, M. Kołcon, L. Szopiński, Dzieje miejscowości gminy Mircze, powiat hrubieszowski, Mircze-Zamość 2008.
• Karta ewidencyjna, Brama parkowa z domkiem odźwiernego w Kryłowie, gm. Mircze, oprac. R. Zwierzchowski, E. Pujszo 1996, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie Delegatura w Zamościu.