Zespół kościoła par. pw. św. Macieja Apostoła, Kruszyna
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół kościoła par. pw. św. Macieja Apostoła

Kruszyna

photo

Kościół fundacji rodziny Denhoffów stanowi jeden z ciekawszych pod względem formy i dekoracji architektonicznej przykładów architektury sakralnej XVII wieku. Wyróżnia się klasą artystyczną na tle barokowych kościołów w regionie. Jego wartość podkreśla fasadowe opracowanie elewacji wschodniej oraz powiązanie z sąsiednią rezydencją. W kościele zachowały się barokowe i rokokowe elementy wyposażenia z XVII i XVIII wieku.

Historia

Parafia w Kruszynie wzmiankowana w 1415 r., została erygowana zapewne w 2. poł. XIV wieku. Pierwotny kościół parafialny p.w. św. Macieja Apostoła był wymieniony w 1521 roku. Wiadomo, że w 1634 r. był to kościół drewniany, rozplanowany in modum crucis. Obecny kościół murowany powstał w 2. poł. XVII w. z fundacji Anny Eufemii z Radziwiłłów Denhoffowej, starościny wieluńskiej i radomszczańskiej. Budowa rozpoczęła się prawdopodobnie w 1661 roku. W pierwszej kolejności powstało prezbiterium, dokończone po śmierci fundatorki przez opata jędrzejowskiego Aleksandra Denhoffa. Budowę kontynuował syn fundatorki Zygmunt Wiktor Denhoff, późniejszy podkomorzy wieluński i podskarbi nadworny litewski. Do 1683 r. wzniesiono nawę i chór. W tym czasie wnętrze wyposażono w sześć ołtarzy w nawie. Budowa kościoła została ukończona w latach 90. XVII w. (w 1694 r. założono sklepienie i dach) przez Zygmunta Wiktora Denhoffa oraz wdowę po nim Joannę Teresę z Brzostowskich. W 1696 r. kościół konsekrował biskup przemyski i kanclerz wielki koronny Jerzy Albrecht Denhoff. Równocześnie wokół kościoła powstało murowane ogrodzenie wraz z bramą i dzwonnicą. W 1874 r., przy udziale księcia Eugeniusza Lubomirskiego, ówczesnego właściciela Kruszyny, przebudowano górne kondygnacje wież, które zapewne wówczas podwyższono, a niewielkie, baniaste hełmy zastąpiono wysokimi, bezstylowymi. Wnętrze kościoła było odnawiane w 1877 roku. W 1914 r. przeprowadzono remont tynków zewnętrznych (data wykonana w tynku, we fryzie od strony pn.-wsch.). W 1927 r. wykonano restaurację dzwonnicy i muru wokół kościoła. W latach 1919-1932 proboszczem parafii w Kruszynie był ks. Bonawentura Metler - astronom, naukowiec i podróżnik. Po wojnie kościół był kilkakrotnie remontowany, wykonanom.in.: remont dachu, pokrycie blachą miedzianą, elektryfikację, tynkowanie, malowanie. W latach 2011-2012 przeprowadzono prace remontowo-konserwatorskie przy elewacjach kościoła wraz z murem ogrodzeniowym, dzwonnicą i budynkiem bramnym.

Opis

Kościół jest położony we wsi Kruszyna, po wsch. stronie historycznej drogi prowadzącej z Borowna (ul. Denhoffa), wbezpośrednim sąsiedztwie zespołu pałacowo-parkowego, z którym graniczy od strony wschodniej. Obiekt usytuowany jest na osi wsch. zach., poprzecznie do głównej osi pałacu. Teren, obejmujący dawny przykościelny cmentarz od strony zach., pn. i pd.otoczonoceglanym, otynkowanym murem z kluczowymi otworami strzelniczymi i arkadowymi wnękamiod wewnątrz. Na osi kościoła, od zach. usytuowano barokową bramę ozdobioną ze zdwojonymi pilastrami i belkowaniem,flankowaną przez dwasymetryczne budynki bramnena planie kwadratu. Są onekryte dachami pulpitowymi, o ścianach urozmaiconych od frontu niszami. Prawdopodobnie na pocz. XX w. w zwieńczeniu bramy umieszczono dużą cementową figurę Chrystusa dźwigającego krzyż, pochodzącą sprzed kościoła św. Krzyża w Warszawie (2. poł. XIX w. wg modelu Andrzeja Pruszyńskiego). W ścianę jednego z budynków bramnych wmurowana jest marmurowa tablica z inskrypcją - epitafium Ottona Denhoffa z 1620 r., pochodzące zapewne z dawnego kościoła lub kaplicy. Po południowej stronie kościoła znajduje się wpisana w mur ogrodzeniowy dzwonnica o cechach barokowych. Murowana z cegły, otynkowana, trzykondygnacyjna, wzniesiona na planie kwadratu, w górnej kondygnacji ośmioboczna, z łukowymi otworami i blendami, kryta dachem kopulastym. W dzwonnicy znajduje się dzwon z 1636 r. z napisem dotyczącym fundacji Kaspra Denhoffa.

Kościół wzniesiono w stylu barokowym. Orientowany, jednonawowy, na planie prostokąta z węższym prezbiterium zakończonym prosto. Po obu stronach prezbiterium umieszczono prostokątne pomieszczenia: od pn. parterowy składzik z osobnym wejściem, od pd. piętrową zakrystię (d. oratorium, podwyższone zapewne w końcu XIX w.). Bryła zwarta, zaakcentowana niewielkimi czworobocznymi wieżami od frontu. Nawę i prezbiterium przykryto dwuspadowymi dachami, pomieszczenia przy prezbiterium dachami pulpitowymi. Kościół zbudowano z cegły na fundamentach z kamienia polnego i głazów narzutowych. Fasada zachodnia dwuwieżowa, trzykondygnacyjna i trójosiowa, zwieńczona wolutowym szczytem oraz smukłymi wieżami wyodrębniającymi się w górnej kondygnacji. Podziały elewacji podkreślajązdwojonepilastry w porządku spiętrzonym. Pomiędzy nimi usytuowano wąskie nisze w schodkowych obramieniach i okno w polu środkowym.Główne wejście do kościoła zdobi neobarokowy portal (k. XIX w.). Prostokątny szczyt zwieńczono trójkątnym przyczółkiem z płaskorzeźbionym motywem Oka Opatrzności. W polu szczytu znajduje się okrągłe okno, w nim malowidło Madonny z Dzieciątkiem na blasze. Po bokach wybudowano czworoboczne wieże (podwyższone w 1874 r.), w narożach opilastrowane, z niewielkimi oknami, zakończone wysokimi hełmami z ośmiobocznymi ażurowymi latarniami. Elewacje boczne są dwukondygnacyjne. Ściany nawy o dwóch rzędach dużych półkoliście zakończonych okien w głębokich wnękach okiennych, rozczłonkowano wydatnymi podziałami pionowymi nawiązującymi do oszkarpowania. W elewacji pn.znajduje się portal boczny z czerwonego piaskowca (k. XIX w.) z dekoracją roślinną nad drzwiami i napisem ,,SOLI DEO” w płycinie przyczółka. Elewacja wsch. prezbiterium od strony pałacu została rozwiązana na kształt fasady bezwieżowej: dwukondygnacyjna, z wydatnym belkowaniem, zwieńczona trójkątnym szczytem, po bokach ujęta w wolutowe spływy nad ścianami przyległych do prezbiterium pomieszczeń. Środkowe przęsło jest na całej wysokości wyłamane nieznacznie ku przodowi, ponad belkowaniem obu kondygnacji zaakcentowane odcinkowymi przyczółkami, w dolnej kondygnacji wypełnione ślepą dekoracyjną arkadąozdobioną sztukaterią w przyłuczach, w górnej półkoliście zakończonym oknem. Bogatą dekorację elewacji wsch.uzupełniają wąskie nisze przesklepione konchą oraz boczne ścianki ozdobione stylizowanymi wolutami i prostokątnymi blendami w uszakowatych obramieniach. Wszystkie elewacje cechuje zróżnicowana sztukatorska dekoracja architektoniczna obejmująca: kapitele, w tym charakterystyczne jońskie - z motywem dwóch antytetycznych ryb (w nawie) oraz festonu spiętego pośrodku rozetą (w prezbiterium); obramienia okien i nisz, płycinowy fryz, profilowaniai ornamenty w partiach belkowania i przyczółków (o motywach geometrycznych, astragali, regularnych owali, falistej wstęgi).

Nawę i prezbiterium nakrywają sklepienia kolebkowe z ostrołukowymi lunetami na parach gurtów.Chór wspartona trzech arkadach, sklepiony krzyżowo, podobnie pomieszczenia przy prezbiterium. Jednonawowe wnętrze charakteryzuje filarowo-wnękowe opracowanie ścianz parami pilastrów przechodzących w gurty na sklepieniu oraz oknami wpisanymi warkadowe wnęki i lunety sklepienia.Z XVII-wiecznego wystroju kościoła zachowała się ramowo-listwowa dekoracja sztukatorska z herbami na sklepieniu prezbiterium. Wyposażenie snycerskie wnętrza z 2. poł. XVII i XVIII w. utrzymane na wysokim poziomie artystycznym tworzą: późnobarokowy ołtarz główny z kolumnami i sześcioma figurami świętych oraz koronacją NMP w zwieńczeniu, ołtarze boczne barokowe i rokokowe, ambona, konfesjonał używany również jako ołtarz, chrzcielnica, ławki i ławy kolatorskie. W ścianę pn., poniżej ambony, wmurowana jest ponadto późnorenesansowa marmurowa płyta nagrobna Krystyny Rzeszowskiej z 1622 r., pochodząca zapewne z pierwotnego kościoła.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Aleksandra Bednarska, OT NID w Katowicach, 04-12-2015 r.

Bibliografia

  • Bednarska A., Kościół p.w. św. Macieja Apostoła w Kruszynie. Historia i architektura, w: Ziemia Częstochowska, t. 37, red. M. Antoniewicz, Częstochowa 2011, s. 63-114.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 2: Województwo łódzkie, z. 8: Powiat radomszczański, Warszawa 1954, s. 242-243.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980, s. 236.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1661 - 1696
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: K. Denhoffa 4, Kruszyna
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. częstochowski, gmina Kruszyna
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy