Historia

Pałac Czartoryskich uformował się z wykorzystanej starszej substancji ( z XVI wieku i późniejszych przekształceń w XVIII wieku), lecz jego dzisiejszy, rozpoznawalny charakter wiąże się z adaptacją na cele muzealne w końcu XIX wieku i na początku XX wieku. Największy wpływ na przekształcenie obiektu mieli Maurice Ouradou (1822-1884) – francuski architekt i konserwator, związany ze środowiskiem Viollet-le-Duca (w Krakowie działał od 1875 roku), Albert Bitner (1845-1902) – paryski architekt działający w fazie przebudowy ok. 1886 roku oraz Zygmunt Hendel (1862-1929) – krakowski architekt i konserwator, czynny przy fazie 1901 roku. Poświadczone są także projekty Wandalina Beringera. Rolę inicjatora przebudowy odegrał w drugiej połowie XIX wieku książę Władysław Czartoryski (1828-1894) – kolekcjoner, który doprowadził do sprowadzenia rodzinnych zbiorów do Krakowa i ich muzealnego udostepnienia. Książę Władysław, po śmierci ojca Adama Jerzego Czartoryskiego, stał się faktycznym przywódcą obozu Hôtel Lambert. Kształcił się we Francji. Od młodości pomagał ojcu w działaniach politycznych, a w czasie powstania styczniowego został mianowany przez Rząd Narodowy pełnomocnikiem dyplomatycznym przy rządach m.in. Francji i Wielkiej Brytanii. W latach 70. XIX wieku, m.in. po doświadczeniach Komuny Paryskiej, zdecydował o przeniesieniu Muzeum i Biblioteki Czartoryskich do Krakowa. W 1874 roku Rada Miasta przekazała mu na własność m.in. Arsenał Miejski i fragment dawnych fortyfikacji z przeznaczeniem na zbiory. W uznaniu zasług otrzymał tytuł honorowego obywatela Krakowa (uchwałą z 7 października 1880 roku; dyplom wręczono mu 3 lipca 1881 roku). Był dwukrotnie żonaty (m.in. z Małgorzatą Adelajdą Bourbon-Orleańską) i miał potomstwo. Pochowany został w rodzinnym mauzoleum w Sieniawie.

Krakowskie muzeum i biblioteka Czartoryskich zostały udostępnione w 1876 roku, a w kolejnych latach kolekcja była rozwijana i porządkowana. Jej początki wiążą się z działalnością księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej (1746-1835), która na przełomie XVIII i XIX wieku budowała w Puławach kolekcję pamiątek historycznych i dzieł sztuki – jako projekt tożsamościowy po rozbiorach, z jasnym przesłaniem, że pamięć jest narzędziem trwania wspólnoty. Rozwój zbioru wymusił nowe formy ekspozycji (m.in. w Świątyni Sybilli oraz Domu Gotyckim), a sama tradycja muzealna Czartoryskich od początku balansowała między autentykiem a „legendą” i „pamiątką” – co dziś jest cenną lekcją sceptycyzmu wobec pięknych narracji bez twardych dowodów. Po klęsce powstania listopadowego część zbiorów, w chwili emigracji księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (1770-1861), przewieziono do Paryża. Tam, w Hotelu Lambert, kolekcja funkcjonowała jako „muzeum sprawy polskiej” – prywatne, a w sensie ideowym publiczne. 

Druga wojna światowa przyniosła poważne straty. Do dziś symbolem bolesnej starty pozostaje zaginiony „Portret młodzieńca” Rafaela. Ze stratami wojennymi nigdy się nie pogodzono. Wspomniany zakup kolekcji w 2016 roku obejmował również roszczenia do dzieł, które mogłyby się w przyszłości odnaleźć. Po wojnie zbiory były pod opieką Muzeum Narodowego w Krakowie, w 1991 roku funkcjonowały w ramach Fundacji Książąt Czartoryskich, następnie 29 grudnia 2016 roku podpisano umowę przekazania kolekcji i nieruchomości Skarbowi Państwa. 

Opis

Krakowskie „Muzeum Czartoryskich” od początku było zespołem kilku obiektów, stopniowo scalanych funkcjonalnie i komunikacyjnie. Pałac powstał z połączenia trzech kamienic mieszczańskich, wzniesionych na średniowiecznych parcelach. Całość tworzy wielokąt o dwóch fasadach frontowych: od ul. św. Jana i od ul. Pijarskiej. W opisie historycznym jednej z kamienic składowych („Na Chocimiu”) pojawiają się konkretni mieszkańcy (karczmarz Lenart Choczim; później Stanisław Koźmian jako właściciel; aktorka Antonina Hoffmann).Pałac zamyka ważny narożnik Starego Miasta (św. Jana / Pijarska), będąc częścią zwartej tkanki historycznej. Obiekt ma charakter pałacowy, podporządkowany funkcji muzealnej. W odbiorze zewnętrznym czytelne są XIX-wieczne „historyzujące” ambicje: muzeum miało być efektowne, budzić zainteresowanie samą swą formą. Na parterze znajdował się prywatny apartament Czartoryskiego. Obiekt murowany, wzniesiony na planie kwadratu o czterech skrzydłach (dwa skrzydła od strony podwórza wzniesione na miejscu dawnych oficyn) obejmujących dziedziniec (podwórze 250 m²); podpiwniczony. W realizacji dwupiętrowego gmachu zastosowano ceglane mury, stropy ceglane i żelbetowe, drewnianą więźbę dachową i blaszane pokrycie dachu. Kubatura gmachu pałacowego to ok. 11 000 m³, a powierzchnia użytkowa ok. 1 700 m².Generalny remont i przygotowanie nowej ekspozycji trwały od 2010 r. (autorzy przebudowy biuro Lewicki–Łatak); uroczyste otwarcie nastąpiło 19 grudnia 2019 r., a muzeum udostępniono zwiedzającym od 20 grudnia. Współczesna ekspozycja w Pałacu obejmuje rozbudowany ciąg sal na dwóch piętrach; narracja prowadzi przez dzieje rodu Czartoryskich i kluczowe wątki historii Polski, a równolegle eksponuje arcydzieła sztuki europejskiej (m.in. Leonardo, Rembrandt) oraz rzemiosło artystyczne. Dziedziniec ma obrys wydłużonego, nieregularnego pięciokąta (dwie długie i dwie krótkie elewacje). Od strony dziedzińca elewacja Muzeum Czartoryskich jest dziewięcioosiowa, natomiast oficyny dwuosiowa. W ramach przebudowy: wykonanie nowej więźby dachowej, pokrycie połaci miedzią, przekrycie dziedzińca stalowo-szklanym dachem, przerzucenie kładki, nowe instalacje. Powierzchnia całkowita (dla projektu przebudowy): 5868 m². 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 21.01.2026 r.