Pałac biskupi, Kraków
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Gmach jest przykładem architektury rezydencjonalnej, nieprzerwanie zachowującej swą funkcję siedziby biskupa krakowskiego.

Historia

Według prawdopodobnej tradycji, biskupi krakowscy jeszcze w XIII w. mieli siedzibę na Wawelu. Pałac istniał niewątpliwie już w 1384, kiedy to „…biskup Jan Radlica nabył plac wraz z domem drewnianym przy dworze biskupim, blisko klasztoru braci mniejszych (franciszkanów)…” Budynek rozbudowywał kardynał Zbigniew Oleśnicki, jednak w r. 1462 gmach spłonął w pożarze miasta. W renesansowym Krakowie o stan budowli troszczył się biskup Piotr Tomicki (1524-1535), znawca pism Erazma z Rotterdamu. Barwną postacią epoki był biskup Piotr Gamrat (1538-1545), prowadzący wraz z królową Boną ożywioną działalność polityczną, otoczony dworem blisko 180 dworzan, kapelanów i gwardzistów, łączący powagę urzędu z okazałością dworu. Biskup Andrzej Zebrzydowski przyczynił się do uświetnienia rezydencji w r. 1551, „restaurując pałac ten od dawna nie zamieszkały…” Od r. 1567 roboty prowadził murator krakowski, Gabriel Słoński. Prace nabrały rozmachu pod rządami biskupa Piotra Myszkowskiego (1577-1591). Dawniejsi badacze sugerowali udział w pracach budowlanych włoskiego artysty Jana Marii Padovano; dziś wskazuje się raczej na innego Santi Gucciego, lub kogoś z jego otoczenia. Wybudowana wówczas rezydencja przetrwała kilka dziesiątków lat. Zmiany nastąpiły za rządów biskupa Piotra Gembickiego herbu Nałęcz (1642-1657). W początkach XVII w. „…w pałacu przy franciszkanach nie było porządku, jeno izby wielkie na sądy biskupie…” Remont i rozbudowa pałacu w latach 1643-1647 nadała budowli wygląd i rozmiary zbliżone do obecnych. Elewacje zyskały mocny akcent w postaci okazałych portali; w jednym z nich umieszczono tablicę upamiętniającą zasługi biskupa. Czasy „potopu” szwedzkiego były dla pałacu tragiczne. Spustoszony pałac przetrwał jednak w lepszym stanie niż zamek na Wawelu, więc w rezydencji biskupiej zatrzymał się król Jan Kazimierz w czasie pobytu w Krakowie na przełomie 1660 i 1661. Pałac gruntownie wyremontowano na polecenie biskupa Jana Małachowskiego. Prace zakończono w 1692. Wiek XVIII nie był zbyt przyjazny dla miasta, pałacu i jego biskupów. W rezydencji biskupiej dwukrotnie kwaterował król szwedzki Karol XII (w 1702 i 1706). W 1706 w pałacu zatrzymał się król August II, a w 1745 August III Sas. Królewskie wizyty nie przyczyniły się jednak do podniesienia zniszczonego gmachu. Lepsze czasy dla budynku nastały za rządów biskupa Andrzeja Stanisława Kostki Załuskiego (1746-1758). W pałacu znalazła pomieszczenie drukarnia biskupia. W 1793 kwaterowali tu żołnierze rosyjscy. Jeszcze w r. 1800 kronikarze wspominają pałac jako częściową ruinę. W latach 1800-1815 budynek wynajmowano świeckim użytkownikom. Przełomowe w dziejach gmachu były rządy biskupa Jana Pawła Woronicza (1815-1828). Wraz z malarzem Michałem Stachowiczem opracował bogaty program wystroju wnętrz pałacu. Budowniczy Szczepan Humbert oraz malarz Michał Stachowicz wraz ze współpracownikami podjęli prace w południowym, na nowo urządzanym skrzydle budowli oraz kaplicy w skrzydle wschodnim. Wnętrza rezydencji udekorowano obrazami i rzeźbami ilustrującymi historię Polski od czasów bajecznych po kongres wiedeński. Dzieło Woronicza unicestwił pożar Krakowa 18 lipca 1850. W czasach najnowszych rezydencja biskupia nie przechodziła znaczniejszych przeobrażeń. Zmiany wprowadzono w kaplicy pałacowej w latach 1968-1969. Wieloletnim włodarzem diecezji i pałacu był Adam Stefan Sapieha, który pełnił swą posługę podczas I i II wojny światowej oraz później, w trudnych latach powojennych, do 1951. Dla wielu Polaków pałac biskupi był w owych czasach źródłem nadziei i pomocy. Skromny pomnik Księcia Kardynała - autorstwa Augusta Zamoyskiego - stanął w 1976 opodal pałacu, przed kościołem oo. Franciszkanów. W latach 1964-1978 w pałacu rezydował Karol Wojtyła, który jako papież Jan Paweł II powracał do swej dawnej siedziby podczas pielgrzymek do ojczyzny. Papieskie wizyty upamiętniają tablice na fasadzie pałacu. W 60. rocznicę urodzin papieża na dziedzińcu ustawiono pomnik wykonany i ofiarowany przez Jole Sensi Croci.

Opis

Pierwotnie pałac był położony przy murach miejskich, sąsiadując z basztą Malarzy zamykającą ulicę Franciszkańską i Bramą Wiślną u wylotu ulicy Wiślnej. Dziś monumentalna sylweta gmachu jest wpisana w miejski krajobraz ulicy Franciszkańskiej, Plant i częściowo ulicy Wiślnej. Średniowieczny rodowód mają kamienne portale i fragment ciosowego muru w piwnicach. Z czasów renesansu pochodzi trójarkadowa loggia, wtopiona w mury parteru od strony dziedzińca, oraz portal z herbem Jastrzębiec biskupa Myszkowskiego. Z czasów biskupa Gembickiego, z połowy XVII w., pochodzi bryła pałacu, portale fasady, uszate obramienia okien, tunelowa klatka schodowa o włoskim rodowodzie oraz tarcze z herbem Nałęcz. Na koniec XVII w. datowane są marmurowe portale z herbem Nałęcz biskupa Małachowskiego oraz stiukowa dekoracja sklepienia sieni w skrzydle zachodnim. Pałac z czasów biskupa Woronicza i wielkiego pożaru przetrwał jedynie na rysunkach i w opisach kronikarzy. S. Tomkowicz wspominał: „…pamiętam jako chłopiec tę ruderę, jej sterczące poszczerbione mury, bez pował, bez okien…” W pałacu znalazła pomieszczenie szkoła miejska im. św. Jana Kantego, a w salach I piętra - wyremontowanych w latach 1871-1879 staraniem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych - odbywały się wystawy dzieł sztuki. Sytuacja uległa zmianie w 1879, gdy biskupem krakowskim został Albin Dunajewski. Dzięki pomocy finansowej Katarzyny Adamowej Potockiej dokonano restauracji gmachu. Prace w latach 1881-1884 prowadził Tomasz Pryliński, wsławiony wcześniej udanym odnowieniem Sukiennic. Architekt z pietyzmem zachował to, co przetrwało kataklizm, wprowadzając elementy neorenesansowe w elewacjach i wyposażeniu gmachu. Kolejny biskup krakowski, Jan Puzyna, zatroszczył się o wyposażenie pałacu, sprowadzając wiele cennych obrazów. Od czasów restauracji Prylińskiego do dziś gmach trwa bez większych zmian. Dziełem tego architekta są sylwety szczytów fasady, loggia w elewacji dziedzińcowej, elewacja i wnętrze kaplicy z „wawelskimi” oknami oraz elementy stolarki i wyposażenia wnętrz pałacu.

Obiekt niedostępny, z wyjątkiem dziedzińca i archiwum

Oprac. Roman Marcinek, OT NID w Krakowie, 23.10.2014 r.

Bibliografia

  • Grabowski A., Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Kraków 1852.
  • Fabiański M., Purchla J., Historia architektury Krakowa w zarysie, Kraków 2001.
  • Rożek M., Architektura i urządzenie wnętrz pałacu biskupiego w Krakowie (XIX-XIX w.); w: Rocznik Krakowski, T. XLV (45): 1974, s. 19-43.
  • Estreicher K., Kraków. Przewodnik dla zwiedzających miasto i jego okolice, Kraków 1938.
  • Tomkowicz T., Pałac Biskupi w Krakowie, Kraków 1933.
  • Komorowski W., Pałace miejskie Krakowa pierwszej połowy XIX w., w: Teki Krakowskie, nr XIII, R. 2001.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: pałac
  • Chronologia: 1384 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Franciszkańska 3, Kraków
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. Kraków, gmina Kraków
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy