Historia

Bazylika Mariacka, czyli kościół archiprezbiterialny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwany również bazyliką Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny czy kościołem Mariackim to zabytkowy, rzymskokatolicki kościół parafialny ulokowany na Starym Mieście, na placu Mariackim – tuż przy północno-wschodnim narożniku Rynku Głównego. Od 1962 roku posiada tytuł bazyliki mniejszej. Według relacji Jana Długosza, pierwsza murowana świątynia, która wzniesiona została w tym miejscu, ufundowana została przez biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża w latach 1221-1222. Kościół ten, wybudowany w stylu romańskim na miejscu pierwotnej drewnianej świątyni, został jednak wkrótce zniszczony na skutek najazdów tatarskich na ziemie polskie. Budowa kolejnej świątyni, wzniesionej częściowo na poprzednich fundamentach, przypadała na lata 1290–1300. Wówczas to, wybudowano wczesnogotycki kościół halowy, który konsekrowany został w ok. 1320 roku mimo, że prace nad nim trwały aż do trzeciej dekady czternastego stulecia. Przez kolejne stulecia kościół był regularnie przebudowywany, a zmianom tym podlegały zarówno wnętrza, jak i jego bryła. W latach 1355-1365 wzniesiono obecne prezbiterium, a w latach 1392-1397 prowadzono prace nad jego doświetleniem. W ten sposób, pod okiem mistrza Mikołaja Wernera obniżono mury naw bocznych, a w murach magistralnych utworzono duże otwory okienne, zmieniając halowy układ świątyni na bazylikowy. Z umieszczonych w wysokich oknach średniowiecznych witraży, zachowały się jedynie trzy. Pozostałe, autorstwa Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera wykonane zostały w XIX w. W latach 1400-1408 nadbudowano wieże wyższą (północną) i nadano jej funkcje strażnicy miejskiej. W wyniku prac prowadzonych przez mistrza Franciszka Wiechonia z Kleparza w pierwszej połowie XV w. (lata 1435-1446) do kościoła dobudowane zostały kaplice boczne. W 1478 roku Maciej Heringk pokrył wieżę wielobocznym hełmem, na którym w 1666 roku umieszczono złoconą koronę maryjną. Końcówka XV w. przyniosła świątyni Mariackiej arcydzieło rzeźbiarskie późnego gotyku – ołtarz główny autorstwa Wita Stwosza.

W XVIII w. podjęto decyzję o przeprowadzeniu gruntownej restauracji wnętrza i wprowadzeniu do świątyni estetyki barokowej. Pod kierunkiem architekta Franciszka Placidi obniżono dachy nad nawą główną i prezbiterium, wymieniono dachy nad nawami bocznymi i kaplicami, a także dobudowano barokową kruchtę, której zwieńczona ażurową wieżyczką wieloboczna forma architektoniczna zaprojektowana została na wzór kaplicy Grobu Pańskiego z Jerozolimy. Wtedy też przekształceniom poddane zostały wnętrza – dodano podziały pilastrowe i belkowanie, a w latach 1753-1754 Andrzej Radwański wykonał polichromię. W tym okresie wzniesiono również część ołtarzy i bramek do kaplic oraz liczne pomniki nagrobne. Na początku XIX w., w ramach akcji porządkowania miasta oraz ze względu na wprowadzenie nowych przepisów sanitarnych, zlikwidowano przykościelny cmentarz. Pozyskany w ten sposób teren znany jest obecnie jako Plac Mariacki. 

Kolejna, kompleksowa restauracja świątyni przeprowadzona została u schyłku XIX w. pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego. Odsłonięto wówczas i zrekonstruowano oryginalną artykulację (podziały) oraz dekorację gotycką w nawie głównej i prezbiterium. W tym czasie świątynia zyskała również nową dekorację malarską projektu Jana Matejki, przy tworzeniu której brali udział m.in. Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer. Od tej pory sklepienie w Bazylice Mariackiej imituje gwiaździste niebo, ściany pokryte są malowidłami z licznymi motywami ornamentalnymi, tekstami modlitw i postaciami aniołów grających na instrumentach. Na początku lat 90. XX w. prowadzono prace restauracyjne, polegające na wzmocnieniu konstrukcji, odwodnieniu fundamentów, wymianie pokrycia dachów oraz hełmu wieży niższej. Odnowie poddane zostały wówczas także pinakle, a całością prac kierował architekt Franciszek Mączyński. W 2021 roku zakończyły się trwające niemal sześć lat prace konserwatorskie przy ołtarzu głównym dłuta Wita Stwosza, a w 2022 działania rewitalizacyjne przy instrumentarium mariackim. Obecnie na Bazylice Mariackiej także trwają prace konserwatorskie. Od lipca 2023 r. parafia realizowała projekt „Dziedzictwo bazyliki Mariackiej. Konserwacja elewacji wież kościoła i hełmu wieży wyższej wraz z koroną królewską”. Prace konserwatorskie objęły m.in. czyszczenie cięgieł i elementów kamiennych elewacji metodą ablacji laserowej. 

Opis

Znajdująca się na Rynku Głównym w Krakowie Bazylika Mariacka to jedna z najbardziej rozpoznawalnych świątyń rzymskokatolickich w Polsce. Kościół wzniesiono w północno-wschodniej części rynku jako budowlę orientowaną względem stron świata na linii wschód – zachód, co spowodowało usytuowanie go pod skosem do placu targowego. Wybudowany w stylu gotyckim z zachowanymi reliktami romańskimi, obecny kształt zawdzięcza przebudowie na układ bazylikowy, który miał miejsce w latach 1392-1397. Obecnie kościół to murowana z cegły, trójnawowa bazylika z dwuwieżową fasadą zachodnią i szerokim korpusem nawowym, uzyskanym dzięki nawom bocznym oraz kaplicom znajdującym się od północy i południa. Ulokowane od wschodu, strzeliste prezbiterium zakończone zostało trójbocznie i zaopatrzone w wydłużone, wąskie ostrołukowe okna ozdobione motywami roślinnymi. Od północy przylega do niego wzniesiona w XV w. zakrystia nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami i ozdobiona XVIII-wieczną polichromią barokową. Na konsolach podtrzymujących gzyms a wieńczących mury magistralne budowli umieszczono dekoracje rzeźbiarską w postaci 21 figur. Na elewacji budynku, na ścianie kaplicy pw. św. Jana Nepomucena, znajduje się wykonany w 1954 roku przez Tadeusza Przypkowskiego zegar słoneczny. 

Fasada świątyni ujęta jest w dwie wieże: wyższą – północną i niższą – południową. Wieża wyższa, zwana także Hejnalicą lub Strażnicą ma 82 m wysokości. Zbudowana została na planie kwadratu, który na wysokości dziewiątej kondygnacji przechodzi w ośmiobok, na którym mieszczą się dwie kondygnacje okien. Poszczególne kondygnacje wieży oddzielają od siebie kamienne gzymsy. Zwieńczenie wieży stanowi pochodzący z 1478 roku gotycki hełm – dzieło mistrza Macieja Heringka. Składa się on z ośmiobocznej, zaostrzonej iglicy, otoczonej ponadto wieńcem ośmiu niższych wieżyczek. Od 1666 roku szczyt wieży zdobi królewska korona symbolizująca uznanie Maryi jako Królowej Polski, co wiązane jest bezpośrednio z objawieniami włoskiego jezuity Giulio Mancinellego, w których Maryja poleca nazywać się Królową Polski. Koronę ważącą 350 kg i mierzącą 1,3 m wysokości oraz  2,4 m średnicy uformowano na kształt rozszerzonego ku górze ośmioboku. Wykonana jest ona z pokrytej złotem blachy miedzianej. Na wieży znajduje się także dzwon zegarowy z 1530 roku. Przy wejściu na wieżę uwagę zwraca odlana z brązu tablica z wizerunkiem króla Jana III Sobieskiego, umieszczona tam w 1883 roku dla uczczenia 200 rocznicy odsieczy wiedeńskiej. Codziennie, dokładnie co godzinę, z wieży północnej, z wysokości 54 m rozbrzmiewa hejnał mariacki.

Wieża niższa, mająca 69 m wysokości, pełni obecnie funkcję dzwonnicy. Analogicznie do wieży wyższej, wzniesiona została na planie kwadratu z wyraźnie odznaczającym się podziałem kondygnacji. Na jej piętrze znajduje się renesansowa kaplica pw. Nawrócenia św. Pawła ufundowana przez rodzinę Kauffmannów. Wieżę nakrywa późnorenesansowy hełm, którego wykonanie datowane jest na 1592 rok. Wykonany został z osadzonej na ośmiobocznym bębnie eliptycznym kopule zwieńczonej ażurową latarnią. Tuż przy nim, w narożnikach umieszczone zostały cztery mniejsze kopułki na niskich, sześciobocznych podstawach.

Z obydwu wież bazyliki Mariackiej rozlegają się liczne dźwięki. Odbywa się to za sprawą znajdujących się tam, a unikatowych na skalę światową, czterech średniowiecznych dzwonów liturgicznych (Półzygmunta, Tenebrata, Misjonała i Mieszczańskiego) i jednego współczesnego dzwona „Józef z Nazaretu”, do których dochodzą także odgłosy uderzenia dwóch zegarowych gongów, dźwięk dzwonka za konających i wszystkim znany, grany przez hejnalistę – hejnał mariacki.

Do ulokowanego od strony frontowej wejścia do świątyni prowadzi barokowa kruchta, której kształt i sposób wykonania wzorowany był na formie architektonicznej Grobu Chrystusa. Powstała ona w latach 1750–1753, według projektu Franciszka Placidiego. Ciekawy akcent zyskały także drzwi kruchty, które ozdobione zostały przez Karola Hukana w 1929 roku rzeźbionymi głowami proroków, apostołów i polskich świętych. Bezpośrednio nad kruchtą znajduje się wielkie, ostrołukowe okno z witrażami, które zaprojektowane zostały przez Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera, a którym dekoracyjny podział okna wykonano w 1891 roku zgodnie z koncepcją Jana Matejki.

Innym, ciekawym elementem świątyni jest znajdująca się tuż przy wejściu do bazyliki kuna, zwana także obręczą pokutników, którą dawniej zakładano na głowy grzeszników w ramach odbywanej przez nich kary. Występuje ona w formie żelaznej, dwuczęściowej obręczy, którą po zamocowaniu na szyi lub ręce zamykano kłódką, wystawiając w ten sposób skazańców na widok publiczny. W założeniu, obręcz pokutników zamontowana była na takiej wysokości, aby odbywający karę nie mógł ani uklęknąć ani się wyprostować. Obecnie obręcz znajduje się niewiele ponad powierzchnią ziemi, co wynika ze znacznego podniesienia się poziomu płyty placu na przestrzeni ostatnich wieków.

We wnętrzu świątyni znajduje się nakryte sklepieniem gwiaździstym prezbiterium – datowane na 1442 rok dzieło majstra Czipsera. Jego żebra spięte zostały za pomocą kamiennych zworników, przybierających kształty herbów królestwa polskiego, Krakowa oraz fundatora pierwszej świątyni Mariackiej – biskupa Iwona Odrowąża. W znajdujących się poniżej przyściennych niszach ustawiono sześć kamiennych posągów proroków: Jeremiasza, Daniela, Dawida, Ezechiela, Jonasza i Izajasza. Ściany Kościoła zdobi wykonana przez Jana Matejkę w latach 1890–1892 polichromia, przy której współpracowali jego uczniowie, późniejsi wybitni  malarze. Wśród nich znajdowali się m.in.: Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański, Antoni Gramatyka, Stanisław Bańkiewicz czy Edward Lepszy. Autorem rysunków technicznych był natomiast Tomasz Lisiewicz, a roboty pozłotnicze wykonał Michał Stojakowski. Znajdujące się w tej część kościoła witraże są autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera i Tadeusza Dmochowskiego. Po obu stronach prezbiterium znajdują się pochodzące z 1586 roku nakryte baldachimami stalle. Zakończone apsydą prezbiterium oddzielone zostało w ten sposób od reszty Kościoła. Na wykonanej z brązu apsydzie znajduje się balustrada z dwiema ażurowymi bramkami, a na nich drzwiczki z herbami Krakowa oraz archiprezbiterów kościoła.

We wschodniej części prezbiterium znajduje się jedno z najwybitniejszych dzieł późnogotyckiej sztuki rzeźbiarskiej w Europie – ołtarz mariacki, czyli ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny autorstwa Wita Stwosza. Prace nad nim trwały od 1477 do 1489 roku, a sam ołtarz wykonany został z trzech rodzajów drewna. Główna konstrukcja powstała z twardego dębu, tło wykonano z lżejszego modrzewia, a figury wyrzeźbiono w miękkim i elastycznym drewnie lipowym. Nastawa ołtarza mariackiego posiada pięć skrzydeł. W części centralnej umieszczono rzeźbione figury, a w parach ruchomych skrzydeł wewnętrznych i zewnętrznych – ozdobne płaskorzeźby. Przedstawiony na ołtarzu program ikonograficzny opracowany został przez teologa i poświęcony jest Matce Boskiej oraz jej roli w dziele Zbawienia. Ponadto, zamieszczone w predelli drzewo Jessego stanowi przedstawienie genealogii Jezusa Chrystusa, a we wnętrzu szafy ołtarzowej znajdują rzeźby składające się na scenę Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny w otoczeniu apostołów. Powyżej znajduje się scena Wniebowzięcia, a w zwieńczeniu nastawy – przedstawienie koronacji Marii na Królową Nieba i Ziemi w asyście patronów Polski świętych Stanisława i Wojciecha. Na skrzydłach bocznych umieszczono reliefy przedstawiające sceny z życia Chrystusa i Marii. Pierwotnie miał on ok. 18 m wysokości. Obecnie, po zmianach w partii zwieńczenia, mają 13 m – i 11 m szerokości. Wyrzeźbiony został w miękkim drewnie lipowym, polichromowany i złocony. Nowe retabulum zostało ufundowane przez radę miasta, gdy po trzęsieniu ziemi w 1442 roku runęło sklepienie, niszcząc wyposażenie prezbiterium. Wykonane zostało w latach 1477-1489 przez Wita Stwosza z Norymbergi. 

Kościół Mariacki posiada formę bazyliki z nawą główną wyższą od naw bocznych oraz korpusem przykrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Czteroprzęsłowa nawa główna wznosi się na wysokości 28 m. We wnętrzu korpusu umieszczono przy filarach międzynawowych zespół ołtarzy. W nawie północnej (po lewej stronie) znajduje się pochodzący z drugiej połowy XVII w. barokowy ołtarz pw. św. Stanisława ze znajdującą się tam rzeźbioną sceną „Wskrzeszenia Piotrowina”. W nawie tej znajduje się także drugi, wykonany w 1725 roku barokowy ołtarz z umieszczonym na nim obrazem „Zwiastowanie” oraz szereg kaplic: Kaplica św. Antoniego, Kaplica Loretańska, Kaplica św. Jana Chrzciciela, Kaplica św. Wawrzyńca (Mazarakich), Kaplica św. Michała Archanioła oraz Kaplica Przemienienia Pańskiego. 

W nawie południowej (po prawej stronie) podziwiać możemy natomiast późnobarokowy ołtarz z 1735 roku, w którym umieszczono będący dziełem Wita Stwosza kamienny krucyfiks. W nawie tej znajduje się także zaprojektowane w 1552 roku renesansowe cyborium wykonane z piaskowca i marmurów oraz nagrobek rodziny Montelupich (Wilczogórskich). Wśród znajdujących się tam kaplic są: Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, Kaplica św. Łazarza, Kaplica św. Walentego, Kaplica Aniołów Stróżów (Pernusowska, Męki Pańskiej) oraz Kaplica św. Jana Nepomucena.

O znajdujących się wewnątrz kościoła organach wzmiankowano już w 1399 roku. Ze względu na troskę o wysoki poziom liturgii na przestrzeni ostatnich stuleci znajdowało się tam wiele instrumentów odpowiadających duchowi epoki w której powstały. Obecnie na wyposażeniu Kościoła są trzy instrumenty piszczałkowe: posiadające 62 głosy organy wielkie, ulokowane w prezbiterium 14 głosowe organy chórowe oraz znajdujące się w nawie południowej organy małe. 

Oprac. Sylwia Janiarczy, OT NID w Krakowie, 22.08.2024 r.

Bibliografia:

• Bochnak A., Samek J., Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, tom IV, Miasto Kraków część II, Kościoły i klasztory śródmieścia, Warszawa 1971
• Ludwikowski L., Kraków i okolice. Przewodnik. Warszawa 1978
• Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013
• Rożek M., Kościół Mariacki w Krakowie, Piechowice 1994
• Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015