Historia

Budynek czynszowy wzniesiono w latach 1886–1887 według projektu Sławomira Odrzywolskiego. W latach 1909–1913 neorenesansowy gmach zaadaptowano na hotel, przebudowując wnętrza, likwidując dziedziniec oraz instalując wodociągi i kanalizację. Kamienica i hotel należały do Barnarda Rosenstocka. Hotel nosił nazwę „Belvedere”. Po utracie dawnej klienteli (zmienna moda, likwidacja Twierdzy Kraków) Rosenstockowie skupili się na przyjezdnych wynajmujących pokoje. Od 1917 roku hotel był własnością Aleksandra Rittermana, który adaptował na cele hotelowe także skrzydło od ul. Pawiej. Od tego czasu hotel działa pod obecną nazwą. W okresie międzywojennym należał do obiektów pierwszej kategorii. Goście mogli telegraficznie zamawiać noclegi, korzystając z opracowanego w 1923 roku Międzynarodowego Hotelowego Kodu Telegraficznego. W latach 1926–1927 został gruntownie wyremontowany. W 1932 roku był jednym z największych i najnowocześniejszych hoteli krakowskich (m.in. posiadał bieżącą wodę ciepłą i zimną).

Podczas II wojny światowej budynek pod niemieckim zarządem przeznaczono na hotel dla oficerów Wehrmachtu, a w latach 1945–1947 pełnił funkcję tymczasowych pomieszczeń dla repatriantów. W 1946 roku kupił go od potomków zmarłego w getcie Rittermana Marek Krzysztoforski. Od 1950 roku znalazł się pod zarządem Dyrekcji Hoteli Miejskich, w 1958 roku przeszedł na własność skarbu państwa. Był gruntownie remontowany w latach 70. i 90. XX wieku. Do 1974 roku pozostawał pod zarządem Krakowskiego Przedsiębiorstwa Turystycznego „Wawel-Tourist”, by w 1990 roku wrócić w ręce spadkobierców M. Krzysztoforskiego. Dopełnieniem gmachu hotelu „Polonia” w stronę Barbakanu są kamienice przy ul. Basztowej 22-24. Trzypiętrowe, eklektyczne, są świadectwem czasu, w którym powstawały. Przedłużenie pierzei ul. Pawiej stanowi hotel „Warszawski” (nr Pawiej 4–6). Kamienica, w której się znajduje, została zbudowana w latach 1891–1892 według projektu Karola Knausa. Architekt nadał jej eklektyczny stylistycznie kostium z neoklasycystyczną fasadą. Dziś hotel „Polonia” funkcjonuje jako hotel trzygwiazdkowy. 

Opis

Budynek został pierwotnie wzniesiony jako czynszowy dom mieszkalny (1886-1887). W latach 1908-1909 przebudowano go na cele hotelowe i gastronomiczne. Kamienicę usytuowano narożnikowo w ciągu zwartej zabudowy pierzei ulicznych, na działce narożnej. Budynek jest murowany, częściowo otynkowany, 3-piętrowy i podpiwniczony, wzniesiony na rzucie zbliżonym do litery L. Nakryto ją dachem dwuspadowym i pokryto blachą. Użytkowe poddasze doświetlono lukarnami. Układ wnętrz jest dwutraktowy , z wydzielonym korytarzem międzytraktowym. Sień – przelotowa, z narożnika budynku (z westybulem). 

We frontowym trakcie występują różnice poziomów pokonane stopniami, w trakcie tylnym wyodrębniono dwubiegową klatkę schodową. W piwnicach i we frontowej sieni sufity są płaskie, w sieni, w tylnym trakcie, sklepienia Kleina, klatkę schodową nakryto jednoprzęsłowym sklepieniem odcinkowym, w pomieszczeniach hotelowych sufity urozmaicono fasetami ozdobionymi płaskorzeźbioną dekoracją stiukową. W kamienicy zachowano częściowo wystrój wnętrz, np. dekoracyjną ceramiczną posadzka. Fasada jest trzykondygnacyjna, wieloosiowa, z trzema wejściami. Symetrię zakłóca zamurowanie jednego z pierwotnych wejść. W strefie parteru budynej jest otynkowany, z cokołem, pokryty pseudo-boniowaniem, z klasycznie zamkniętymi otworami okiennymi. Na trzecim piętrze znajdują się półkoliście zamknięte otwory okienne w pseudobiforiach. Całość zwieńczona jest gzymsem koronującym. Nad wejściem znajduje się kwadratowa wieża zwieńczona blaszanym hełmem. Balkon nad wejściem wsparto na kolumnach ze sztucznego kamienia. Cztery balkony na wydatnych konsolach wkomponowane są od strony ul. Basztowej. Ze względu na status obiektu, wpisanego do rejestru zabytków, w Hotelu Polonia zastosowano odstępstwo od standardowych wymagań kategoryzacyjnych dla hoteli (np. budynek nie posiada zadaszenia nad wejściem). Wewnątrz, na ścianie wejściowego korytarza i na ścianach sali restauracyjnej znajdują się kompozycje z ceramicznych płyt okładzinowych ze Spółdzielni „Kamionka” w Łysej Górze.

Oprac. Roman Marcinek, NID Warszawa, listopad 2025

Bibliografia

• Bieniarzówna J., Małecki J. M., Dzieje Krakowa, t . 3, Kraków w latach 1796-1918, Kraków 1979.
• Krakowska księga adresowa. Wielki Kraków 1908, Rocznik IV, red. J. Knapik.
• Księga adresowa miasta Krakowa i województwa krakowskiego 1932.
• Małecki J. M., Świat przed katastrofą: Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym, 2007.
• Marcinek R., Zespół zabudowy pod adresami: Westerplatte 1 / Lubicz 1 / Lubicz 3, Kraków 2025; archiwum WUOZ
• Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego obszaru „WESOŁA ZACHÓD" UCHWAŁA NR XLIX/1346/20 Rady Miasta Krakowa z dnia 2 grudnia 2020 r.
• Supranowicz E., Nazwy ulic Krakowa, Kraków 1995
• Tołłoczko Z., Główne nurty historyzmu i eklektyzmu w sztuce XIX wieku, Kraków 2005. 
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2007.
• Zbroja B., Architektura międzywojennego Krakowa 1918–1939: budynki, ludzie, historia, Kraków 2013.