Historia

Pośród rozproszonych zbiorów ksiąg uniwersytetu najbogatszy stał się księgozbiór Collegium Maius, skupiającego profesorów teologii i sztuk wyzwolonych. Utworzona z niego biblioteka już w XVI wieku uważana była za główną bibliotekę Akademii (Libraria Studii Generalis). W 1517 roku, dzięki donacji T. Obiedzińskiego, wybudowano w Collegium specjalną salę dla pomieszczenia zbiorów (dziś Libraria w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego), w której przez cztery kolejne stulecia przechowywano najcenniejsze tomy. Bibliotekarz, wybierany spośród wykładowców uczelni, zobowiązany był do udostępniania zbiorów codziennie przez dwie godziny, za co otrzymywał uposażenie z ustanowionej na ten cel fundacji. Planowane wzbogacanie księgozbioru umożliwił w 1559 roku Benedykt z Koźmina, który ustanowił stały fundusz na zakup książek. W latach 1777–80, podczas przeprowadzonej przez H. Kołłątaja reformy Akademii Krakowskiej, do biblioteki Collegium Maius włączono zbiory pozostałych kolegiów, przekształcając ją w bibliotekę ogólnouniwersytecką. Znaczącym uzupełnieniem było przejęcie, po kasacie zakonu jezuitów, bibliotek krakowskich kolegiów jezuickich: św. Piotra i św. Po reformie Kołłątajowskiej Biblioteka Jagiellońska posiadała 1926 rękopisów i 10 794 druków w 32 tys. woluminów. Collegium przekształcono w XIX i XX wieku, nadając mu cechy historyzmu. Od 1860 roku mieściły się w nim scalone zbiory Biblioteki Jagiellońskiej. Do prawdziwego rozkwitu Biblioteki doprowadził K. Estreicher, pod kierownictwem którego (1868–1905) pomnożono księgozbiór, tworząc największy w Polsce zbiór poloników. W okresie 1918–39 częściowo zreformowano katalogi i przystąpiono do opracowania katalogu systematycznego. Wniosek o konieczności budowy nowego gmachu biblioteki sformułował Fryderyk Papee, pełniący obowiązki dyrektora w latach 1905-1926. Początkowo planowano wzniesienie budynku u zbiegu ul. Wolskiej, Mickiewicza i Wenecji, ale działka była zbyt mała. W latach 1922/23 w wyniku zamiany gruntami, Uniwersytet otrzymał od władz miejskich niezabudowaną parcelę przy ul. Mickiewicza 22, o powierzchni 18 200 m². W 1928 roku ogłoszono konkurs na projekt nowego gmachu. Laureatem konkursu został prof. Wacław Krzyżanowski, otrzymując nagrody I i II, za przedstawione wersje projektowe. Ostateczną, zrealizowaną wersję, wypracowano po rozstrzygnięciu konkursu, w celu możliwie najpełniejszego dostosowania gmachu dla potrzeb nowoczesnej biblioteki uniwersyteckiej i narodowej zarazem. Prace budowlane trwały w latach 1931 - 1939. Prace nadzorował autor projektu prof. W. Krzyżanowski. We wrześniu 1939 roku budynek był ukończony, brakowało jedynie części instalacji technicznych. Niemcy pozwolili na dozakończenie prac i na przeprowadzenie zbiorów. W 1940 roku zbiory Biblioteki przeniesiono z ciasnych pomieszczeń Collegium Maius do nowego budynku przy al. Mickiewicza 22. Niemcy przemianowali Bibliotekę na Staatsbibliothek Krakau i zabronili Polakom korzystania z niej. Udało się jednak zachować księgozbiór i ocalić go przed zniszczeniem. Po 1945 roku zreorganizowano katalogi, prowadzi się systematyczne badania nad naukowym opracowaniem zbiorów i ich dokumentacją, znacznie rozwinięto wymianę z zagranicznymi ośrodkami bibliotecznymi. Kontynuowano uzupełnianie zbiorów, opierając się na przyznanym bibliotece egzemplarzu obowiązkowym, zakupach, darach, wymianie. Kiedy nowy gmach okazał się zbyt ciasny (mino rozbudowy w latach 1961–63 przez architekta J. Wierzbickiego), w latach 1995–2001 stanęło nowe skrzydło gmachu (projekt zespołu R. Loeglera), które podwoiło powierzchnię użytkową i magazynową. 

„Jagiellonka” jest jedną z największych i najcenniejszych instytucji tego rodzaju w Polsce, zebrała przeszło pięć milionów woluminów, a ponadto zbiory specjalne: ponad 100 tys. starodruków (w tym największa w Polsce kolekcja inkunabułów), ponad 25 tys. rękopisów, blisko 600 tys. czasopism. Wśród nich znajdują się m.in.: najstarszy zachowany odpis Bogurodzicy (XV w.) wraz z zapisem nutowym, autograf rozprawy De revolutionibus... Mikołaja Kopernika, rękopisy Jana Długosza i Kodeks Behema – ilustrowany rękopis zawierający statuty i przywileje miasta Krakowa. Do najcenniejszych zabytków zaliczyć tzw. Acta Tomiciana, odpisy listów i akt związanych z kancelarią Zygmunta Starego (sporządzonych przez sekretarza król. bp. P. Tomickiego) oraz księgi iluminowane, wśród nich Kodeks Justyniana, zbiór prawa cywilnego wykonany w Bolonii (pocz. XIV w.). Wśród dokumentów rękopiśmiennych ogromną wartość przedstawiają także autografy uczonych i pisarzy. W dziale grafiki znajdują się sztychy niderlandzkie i włoskie (XVI w.), kilkaset rycin francuskiego malarza i grafika J. Callota (XVII w.) oraz komplet sztychów XVIII-wiecznego architekta i rysownika włoskiego G. B. Piranesiego. Obszerny jest zbiór prac artystów polskich (m.in. A. Grottgera, C. K. Norwida, J. Pankiewicza, Z. Pronaszki, W. Weissa i L. Wyczółkowskiego). Biblioteka Jagiellońska przechowuje także część zbiorów berlińskiej Biblioteki Pruskiej, które trafiły tu po II wojnie, m.in. rękopisy J. S. Bacha, W. A. Mozarta, L. van Beethovena, R. Schumanna, F. Schuberta i J. Brahmsa.

Opis

Biblioteka Jagiellońska zbudowana w latach 30. XX wieku przy al. Mickiewicza była jednym z elementów monumentalnej architektury przy reprezentacyjnych Alejach Trzech Wieszczów. Obok stanęły gmachy Muzeum Narodowego, Akademii Górniczo-Hutniczej i zespół obiektów na tzw. Oleandrach. Pierwotny budynek główny (W. Krzyżanowski) ma monumentalną fasadę o pionowych podziałach, na parterze wypożyczalnię, klatka schodowa prowadzi do czytelni głównej i czytelni specjalistycznych na piętrze. Wybudowany został w latach 1931–1939 jako zespół złożony z gmachu wysokiego (9 kondygnacji) i niskiego (4 kondygnacje). Najstarszy gmach biblioteki, murowany z cegły, utrzymano w stylu funkcjonalistycznego modernizmu. Nowatorskie rozwiązanie konstrukcji przygotował prof. Stefan Bryła – pierwszy na świecie zastosował w części z księgozbiorem spawane słupy stalowe wewnątrz puste, które służyły zarazem jako przewody wentylacyjne. W pozostałej części zastosował żelbet. Na osi budynku znajduje się płytki, szeroki, czterokondygnacyjny, dwunastoosiowy ryzalit. W jego osi środkowej ulokowano wejście do gmachu, ujęte w rozbudowany portal. Do wejścia prowadzą szerokie schody. Parter budynku ozdobiono delikatnym boniowaniem, zwieńczono dekoracyjnym gzymsem. Prace kamieniarskie – elewację wykończono naturalnymi materiałami – wykonała firma braci Trembeckich. Elewacje boczne skrzydła frontowego mają centralnie usytuowany pas okien (cofniętych w stosunku do lica elewacji) i balkonów (półkoliście wysuniętych). W przyziemiu znajdują się cztery okna i niewielki ryzalit wejściowy, do którego prowadzą dwubiegowe schody z balustradą obłożoną granitem. Skrzydło zachodnie, prostopadłe do frontowego było niższe, czterokondygnacyjne. Niski gmach powiększono w latach 1961–1963 (J. Wierzbicki), a kiedy i ten wypełniono książkami wybudowano dodatkowy gmach (1995–2001; 10 kondygnacji) według projektu R. Loeglera. Nowy gmach i kolejno remontowane pomieszczenia starego miały instalowane nowoczesne urządzenia wentylacyjne, przeciwpożarowe oraz systemy zabezpieczające zbiory. Elewacja nowego gmachu biblioteki od strony ul. Oleandry także została obłożona naturalnymi kamieniami. We wnętrza pozostało wiele elementów aranżacji i wyposażenie autorstwa Krzyżanowskiego, m.in. dawny hol wejściowy na parterze, foyer przed czytelnią główną i centralna klatka schodowa. Ściany pomieszczeń pokrywa okładzina kamienna, a schody reprezentacyjnej klatki schodowej wykonano z marmuru. Najbardziej efektowne pomieszczenie biblioteki – czytelnia główna o wysokości przeszło 9 metrów – znajduje się w skrzydle zachodnim. Pomieszczenie, otoczone galeriami z balustradami w stylu art déco, oświetlono bezpośrednio dużym świetlikiem dachowym. Zachowało się wyposażenie z czasów budowy. Kubatura gmachu biblioteki wynosi dziś 145 000 m³, a powierzchnia użytkowa 32 800 m². Biblioteka ma 10 czytelni ogólnych i specjalistycznych, salę katalogów, wypożyczalnię, magazyny biblioteczne, dwie sale wystawowe oraz salę konferencyjną. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025 r.

Bibliografia:

• Dobrowolski T., Sztuka Krakowa, Kraków, 1978
• Encyklopedia Krakowa, Kraków 2000
• Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013
• szlakmodernizmu.pl/baza-obiektow/biblioteka-jagiellonska