Historia

Przez długi czas przyjmowano, że wiatrak-koźlak w Koźminie Wielkopolskim powstał w 1868 roku dla Jana Stryburskiego. Świadczy o tym wyryty dłutem napis: „Jan Stryburski dnia 16 czerwca 1868”, zachowany na desce maskującej styk mącznicy ze stropem. Dotychczasową wiedzę zweryfikowały jednak badania dendrochronologiczne przeprowadzone w 2025 roku podczas renowacji obiektu. Wykazały one, że dębowe drewno użyte do budowy kozła (podstawy wiatraka) zostało ścięte w 1767 roku – czyli 101 lat wcześniej, niż wskazuje data wyryta we wnętrzu. Oznacza to, że konstrukcja wiatraka jest starsza, niż dotąd sądzono, lub przy jego budowie wykorzystano starsze elementy.

Pod względem technicznym wiatrak pozostawał w pełni sprawny do 1981 roku. Na początku XXI wieku pojawiło się ryzyko, że obiekt zostanie sprzedany i przeniesiony do innej miejscowości przez prywatnego inwestora z Kalisza. Z powodu sprzeciwu mieszkańców, którzy chcieli zachować zabytek na miejscu, w 2003 roku wiatrak odkupiła Gmina Koźmin Wielkopolski. Na przełomie 2024 i 2025 roku przeprowadzono gruntowny remont koźlaka. Prace odbywały się pod ścisłym nadzorem konserwatora zabytków i objęły wymianę pokrycia dachowego na gont łupany, odnowienie ścian oraz schodów zewnętrznych, a także oczyszczenie i konserwację wewnętrznego wyposażenia, śmigieł oraz dyszla. Inwestycję sfinansowano ze środków Rządowego Programu Odbudowy Zabytków oraz z budżetu gminy. W 2026 roku działania te zostały docenione w ogólnopolskim konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany. Koźmiński wiatrak otrzymał w nim tytuł laureata w kategorii „Zabytek techniki”.

Opis

Wiatrak w Koźminie Wielkopolskim usytuowany jest w południowej części miasta, przy ulicy Wiatracznej wiodącej w kierunku Krotoszyna, w otoczeniu współczesnej zabudowy mieszkaniowej i usługowej. Obiekt reprezentuje wiatraki typu koźlak, które obok paltraków i tzw. holendrów stanowiły trzy podstawowe rodzaje młynów wiatrowych wznoszonych na ziemiach polskich. Koźmiński zabytek jest przedstawicielem koźlaków – najliczniejszej z tych grup, charakteryzującej się tym, że za pomocą dyszla nastawiano w stronę wiatru cały korpus budynku, zawieszony na nieruchomej podstawie zwanej kozłem, w przeciwieństwie do wiatraków holenderskich, w których obracano jedynie samą czapkę ze śmigami.

Jest to budowla trzykondygnacyjna, wzniesiona na rzucie prostokąta o proporcjach zbliżonych do kwadratu, której bryła nieznacznie zwęża się ku górze. Konstrukcję wykonano z drewna dębowego oraz sosnowego, a cały budynek posadowiono na fundamencie kamiennym z podmurówką z pełnej cegły ceramicznej na zaprawie wapiennej, na której spoczywają dwie dębowe podwaliny, czyli przyciesia. Szkielet ścian ma konstrukcję słupową z poziomymi ryglami, które stężono krzyżującymi się zastrzałami. Ściany przednia (nawietrzna) i tylna opierają się na naprożnicach spoczywających na krańcach dwóch belek izbicowych, zwanych pojazdami, natomiast ściany boczne zawieszono za pośrednictwem rygli mącznych na głównej belce mącznej, czyli mącznicy. Z zewnątrz obiekt oszalowano pionowo deskami łączonymi na zakład, przy czym na ścianie przedniej, najbardziej narażonej na działanie wiatru i opadów, przetrwał pierwotny szalunek z desek łączonych na pióro i wpust, dodatkowo wzmocniony od zewnątrz drugą warstwą krótkich, pionowych desek ułożonych w dziewięciu rzędach w celu lepszego uszczelnienia. W elewacji tylnej na poziomie pierwszego piętra znajduje się oparty na wspornikach balkon, na który prowadzą schody zewnętrzne, a całość budowli wieńczy dach dwuspadowy o drewnianej konstrukcji krokwiowo-jętkowej z naczółkiem od strony nawietrznej, pokryty gontem.

W celu zrównoważenia ciężaru skrzydeł oraz wewnętrznych mechanizmów mielących, cała konstrukcja kozła wraz z mącznicą została przesunięta w stronę zachodnią, ku ścianie nawietrznej. Nieruchomy kozioł składa się z dwóch krzyżujących się podwalin, czterech zastrzałów oraz sztembra stanowiącego pionową oś obrotu młyna. Na górnych zakończeniach zastrzałów spoczywa siodło wykonane z belek łączonych na czopy, które służy za dolne łożysko dla ruchomej części wiatraka. Tuż przy sztembrze ulokowano dębowe podkładki i dwie belki izbicowe (pojazdy), które obracają się wokół osi wiatraka i podtrzymują strop nad parterem oraz ściany zewnętrzne. Ponad siodłem sztember zmienia przekrój z kwadratowego na ośmioboczny, a jego górne zakończenie, zwane szyją sztembra, podtrzymuje mącznicę za pośrednictwem dębowej poduszki. Na mącznicy zawieszone są ściany boczne, natomiast poprzecznymi oczep w ścianie przedniej stanowi oparcie dla wału skrzydłowego. Do obracania całego budynku służył dawniej długi dyszel, zamocowany pomiędzy pojazdami i podparty dębowym ryglem w ścianie tylnej. We wnętrzu koźlaka zachowało się oryginalne wyposażenie technologiczne, na które składają się śmigi, wał skrzydłowy z kołem palecznym, kamienne mlewniki, urządzenia zsypowe, odsiewacze graniaste, przenośnik ślimakowy oraz winda wiatrakowa. Dla odwiedzających wnętrze wiatraka przygotowano ponadto tablice informacyjne, które szczegółowo ilustrują poszczególne elementy konstrukcyjne oraz zasady działania tego zabytku techniki.

Wiatrak dostępny do zwiedzania z zewnątrz. Zwiedzanie wnętrza po uzgodnieniu w Urzędzie Miasta Koźmina.

Oprac. Beata Marzęta, OT NID w Poznaniu, 07.08.2026 r.