Historia

Pierwsza wzmianka o kościele w Kossowie pochodzi z około 1470 roku. Była to wówczas świątynia pw. Wszystkich Świętych. Kościół jeszcze przed 1556 rokiem został zamieniony na zbór kalwiński. Do jego pierwotnej funkcji przywrócono go w 1602 roku. Być może wówczas został on również odrestaurowany i przebudowany. W połowie XVII wieku z fundacji Jakuba Michałowskiego na zrębie kościoła gotyckiego wzniesiono nowy kościół, który zapewne około połowy XVIII wieku spłonął. Obecna świątynia została ufundowana w latach 1764-66 przez właścicielkę Kossowa Józefę z Wielopolskich Michałowskiej, żonę Antoniego. Być może jednak fundacja nie dotyczyła budowy nowego, ale przebudowy starego kościoła. Świątynię konsekrował biskup sufragan krakowski ks. Franciszek Potkański 20 maja 1766 roku. Zapewne w tym czasie wzniesiono też dzwonnicę. Wygląd budowli nie zmienił się zasadniczo od 1823 roku. Nie istnieje tylko „wieża mała”, wymieniona w opisie świątyni. W 2. połowie XIX wieku stan kościoła był zły. W latach 70. i 80. XIX wieku zniszczony mocno budynek uchroniono przed rozbiórką, wykonując w 1877 roku remont dachu, a następnie wymieniając przyciesie. W 1886 roku odnowiono prezbiterium i ołtarze boczne. W 1937 roku przeprowadzono remont i wykonano malowidła w nawie głównej. W 1958 roku wyremontowano kościół i dzwonnicę. W 1968 roku zmieniono wezwanie świątyni na Matki Boskiej Częstochowskiej. W 1987 roku zaimpregnowano ściany kościoła i dzwonnicy. W latach 2010-2012 w ramach projektu „Skarbiec Świętokrzyski. Szlak architektury drewnianej i średniowiecznej.”, wykonano konserwację ołtarza głównego, dwóch ołtarzy bocznych, ambony i chrzcielnicy oraz odnowiono polichromie w nawie głównej i prezbiterium.

Opis

Kościół położony jest w centralnej części wsi, na północ od drogi do Oksy. Zbudowano go w konstrukcji zrębowej na ceglanej podmurówce na zaprawie wapiennej. Ściany wzmocnione są lisicami i oszalowane pionowymi deskami, łączenia zakrywają listwy. Ścianę południową zdobią, zawieszone od zewnątrz, narzędzia Męki Chrystusa. Nawa ma w rzucie kształt zbliżony do kwadratu, prezbiterium jest prostokątne, zamknięte trójbocznie. Od zachodu znajduje się kwadratowa kruchta, od południa przedsionek. Od północy do prezbiterium przylega prostokątna zakrystia z przedsionkiem od strony zachodniej. Główne wejście prowadzi od południa przez przedsionek, drugie od zachodu przez kruchtę.

Kościół przykryty jest dwuspadowym, gontowym dachem, o połaciach załamanych nad nawą i przedłużonych nad zaskrzynieniami, o więźbie storczykowej i jednej kalenicy nad nawą i prezbiterium. Pod okapami przedłużonych połaci dachu głównego wzdłuż nawy i pod okapem prezbiterium znajdują się zaczepy, które nie mają jednak funkcji konstrukcyjnej, lecz stanowią element dekoracyjny. Kruchta i przedsionek nakryte są także dwuspadowymi dachami, zakrystia dachem pulpitowym. Sygnaturka ma kształt cebulasty z latarnią o cebulastym dachu zwieńczonym iglicą na kulce.

Wnętrze ozdobione jest malowidłami z początku XIX wieku, imitującymi formy architektoniczne: pilastry o kanelowanych trzonach i kompozytowych kapitelach, na których wsparty jest fryz kostkowy. Stropy są płaskie z podsufitką, w nawie z zaskrzynieniami. Listwy na stropie tworzą geometryczny wzór. Chór muzyczny datowany na 1. połowy XIX wieku wsparty jest na dwóch ozdobnie profilowanych słupach. Otwór tęczowy ma kształt pełnego łuku. Na tęczy wisi figura ukrzyżowanego Chrystusa z XVI wieku lub 1. połowy XVII wieku. Odrzwia prezbiterium zostały w górnej części wycięte w kształcie tzw. „oślego grzbietu”. W podobny sposób wykonane zostały obramienia okien. Ołtarz główny datowany na 2. połowę XVII wieku został zapewne przeniesiony z innego kościoła. Lewy ołtarz boczny pochodzi z poł. XVII wieku, a prawy z XVIII wieku, podobnie jak ambona. W kościele znajduje się również drewniana chrzcielnica pochodząca przypuszczalnie z XVII lub XVIII wieku. Dzwonnica zbudowana jest w konstrukcji słupowo-ramowej na planie kwadratu. Nakrywa ją stromy, namiotowy dach, kryty gontem. Jest to jednokondygnacyjny, jednownętrzowy, niepodpiwniczony budynek o ścianach lekko nachylonych do środka, oszalowanych pionowymi deskami. Miejsca łączenia zakryte są listwami. W środku znajdują się dwa dzwony: mniejszy z 1921 roku i większy z 1759 roku.

Zabytek z zewnątrz dostępny, wewnątrz po uzgodnieniu z proboszczem.

Oprac. Nina Glińska, NID OT Kielce, 20-06-2017 r.