Historia

Parafia i kościół powstały zapewne równocześnie z miastem tj. w 1266 roku. Jednakże pierwsza wzmianka o erygowaniu parafii pochodzi z 1499 roku. W materiałach wizytacyjnych z 1522 roku wspomina się o drewnianym kościele w mieście (drugim z  rzędu). Dobra parafii stanowiły: miasto Bolesławiec, wsie Chotynin, Mieleszyn, Chróścin, kaplica św. Małgorzaty (poza miastem) oraz kaplica św. Krzyża przy szpitalu. Po pożarze miasta i drewnianego kościoła w 1576 roku budowę nowej murowanej świątyni rozpoczął w 1596 roku starosta bolesławski Mikołaj Zebrzydowski, a dokończył w 1688 roku ówczesny proboszcz. Kościół ten spalił się w 1702 roku, po odbudowie w 1723 roku konsekracji dokonał biskup Franciszek Kraszewski. W wizytacji z 1730 r. wspomina się, iż kościół p.w. św. Trójcy miał 7 ołtarzy i dwie kaplice murowane. Około 1779 roku, z inicjatywy dzierżawcy starostwa Kijeńskiego oraz proboszcza Jana Chrzanowskiego, do jednonawowego korpusu z dwuwieżową fasadą dobudowano nawy boczne. Powstała trójnawowa bazylikowa świątynia, z prezbiterium równym szerokości nawy głównej, zamkniętym wielobocznie z przylegającą od północy zakrystią. Z zewnątrz prezbiterium oszkarpowane, fasada zwieńczona wolutowym szczytem, wsparta w narożach szkarpami. Bryła przykryta dachami: dwuspadowym nad prezbiterium i nawą główną oraz pulpitowymi ponad nawami bocznymi.

Opis

Kościół jest trójnawowy o układzie bazylikowym. Wzniesiony został na planie zbliżonym do kwadratu z oszkarpowanymi narożnikami od strony zachodniej. Nawa główna i nawy boczne są trójprzęsłowe. Korpus (nawa główna i prezbiterium) przykryty sklepieniem kolebkowym z lunetami, nawy boczne krzyżowym. Nawy boczne otwierają się do głównej arkadami wspartymi na filarach. Na przedłużeniu każdej z naw, po zachodniej stronie znajdują się trzy prostokątne kruchty. W kruchcie północnej, w grubości muru, umieszczona została klatka schodowa. Na osi nawy głównej, od wschodu, znajduje się oszkarpowane, trójprzęsłowe, węższe prezbiterium zamknięte absydalnie i wydzielone od nawy głównej ścianą tęczową. Przy północnej ścianie prezbiterium znajduje się prostokątny aneks z wydzielonymi wewnątrz dwoma pomieszczeniami pełniącymi funkcję zakrystii i jej przedsionka (jedno pomieszczenie na planie kwadratu, drugie prostokątne, dwuprzęsłowe). 

Bryła kościoła jest zwarta, o przysadzistych proporcjach. Korpus nawowy i prezbiterium przykryte są oddzielnymi dachami. Nad nawą główną dach jest dwuspadowy, ograniczony od zachodu murowanym szczytem. Prezbiterium przykrywa dach jednopołaciowy, o zakrzywionej połaci dopasowanej w podstawie do absydialnej ściany wschodniej prezbiterium. Połać dachu nad prezbiterium ma stosunkowo duży kąt nachylenia. Nawy boczne przekryte są dachami jednopołaciowymi, pulpitowymi. Nad wschodnim przęsłem korpusu nawowego umieszczona jest sygnaturka. Zrealizowana jest na ośmiobocznej podstawie na której stoi latarnia zwieńczona hełmem ośmiopołaciowym. 

Ściany kościoła są murowane z cegły na zaprawie wapiennej, otynkowane, malowane. Elewacje są gładkie, na cokole, zwieńczone profilowanym gzymsem. Pięcioosiowa fasada ujęta została parą szkarp. Na osi głównej znajduje się otwór wejściowy, zamknięty łukiem pełnym. Wejście do kościoła flankują rozmieszczone symetrycznie dwie pary prostokątnych nisz obramionych profilowanymi opaskami. Nisze zwieńczono łukami odcinkowymi, w dole umieszczono podokienniki. Elewację frontową kościoła podzielono gzymsami na trzy strefy: część wejściową, strefę nad wejściem (pierwsze piętro) oraz masywny szczyt o falistym wykroju (przedizelony niewielkim gzymsem na dwie części). Boki fasady ozdabiają profilowane, wolutowe spływy umieszczone na jej krawędziach. W środkowej płaszczyźnie fasady umieszczona została para okien zwieńczonych łukiem pełnym w profilowanych obramieniach, a nad nimi, na osi, oculus. Po jego bokach są płytkie pilastry na postumentach, a w skrajnych osiach dwie konchowe nisze. W górnej części szczytu, na osi znajduje się prostokątna wnęka, w profilowanym obramieniu, zwieńczona naczółkiem na wspornikach. W najwyższej części szczytu, na osi, umieszczona została tarcza zegarowa. 

Ściany naw bocznych są czteroosiowe. Osie wyznaczone zostały trzema otworami okiennymi zamkniętymi łukami pełnymi i prostokątnym otworem drzwiowym (w elewacji południowej z uskokowym rozglifieniem). Ściany nawy głównej są trójosiowe (z okrągłymi okienkami pod gzymsem), z płytkim ryzalitem w ścianie północnej. Prezbiterium jest oszkarpowane, od wschodu zamknięte absydialnie. Na osi elewacji znajduje się nisza, po bokach między szkarpami para symetrycznie rozstawionych okien. Do jego północnej ściany przylega zakrystia. W ścianie północnej oś wyznacza otwór drzwiowy, a w ścianie wschodniej otwór okienny. W ścianie południowej zakrystii znajdują się trzy otwory okienne zwieńczone łukami pełnymi. 

Więźba dachowa jest drewniana, storczykowa, dwujętkowa. Nad nawą główną złożona z 24 kozłów wiązarowych, z alternacją 12 pełnych i 12 pustych. W każdym wiązarze pełnym storczyk zawieszony jest na „grzędzie" i krokwiach za pomocą pary zastrzałów. Dołem storczyk ustawiony na płatwi stopowej i połączony z belką wiązarową parą mieczy. Dodatkowe usztywnienie kozła wiązarowego stanowią dwa miecze łączące krokwie z belką wiązarową. W ramie wzdłużnej storczyk podwieszony parą zastrzałów do płatwi górnej, posadowiony na podwalinie i dodatkowo usztywniony jednym poziomem rygli oraz krzyżami św. Andrzeja. Nad prezbiterium 16 wiązarów w tym 8 pełnych i 8 pustych o analogicznej konstrukcji jak nad nawą. Elementy więźby są ciosane, połączone na czop lub nakładkę prostą, kołkowane. Nad nawami bocznymi i zakrystią konstrukcja więźby jest drewniana, krokwiowo-słupowa. Dachy kościoła pokryte są blachą ocynkowaną ułożoną na „rąbek stojący".

Wnętrze kościoła ma układ bazylikowy. Nawy boczne trójprzęsłowe, otwarte arkadami, przykryte sklepieniem krzyżowym z gurtami opartymi z jednej strony na filarach międzynawowych, z drugiej na konsolach w formie kapiteli uproszczonego porządku doryckiego. Nawa główna jest trójprzęsłowa. Ściany, powyżej arkad, są rozczłonkowane pilastrami i podzielone gzymsem na dwie strefy. W górnej strefie, w polach między pilastrami znajduje się polichromia przedstawiająca polskich świętych. Powyżej jest belkowanie, na którym spoczywa sklepienie kolebkowe z lunetami i dekoracją sztukatorską. Kruchta południowa, znajdująca się w zachodniej części – na przedłużeniu nawy bocznej, pełni funkcję kaplicy przedpogrzebowej. Natomiast kruchta północna jest przedsionkiem, w którym umieszczone jest wejście (w grubości muru) na schody prowadzące na kondygnacje chóru muzycznego zlokalizowanego ponad środkową kruchtą. 

Prezbiterium jest trójprzęsłowe, przykryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, ściany rozczłonkowane zostały masywnymi prostokątnymi filarami na wysokich cokołach. Wschodnia część prezbiterium wyniesiona jest o dwa stopnie. W południowej ścianie, w przęśle wschodnim znajdują się dwie prostokątne wnęki (dawne sedillia). W ścianie północnej, w środkowym przęśle znajduje się wejście do zakrystii. Zakrystia jest dwuprzęsłowa. Jej ściany rozczłonkowane zostały pilastrami posadowionymi na cokołach. 

Drzwi główne są drewniane, dwuskrzydłowe, zamknięte łukiem pełnym, konstrukcji ramowo-płycinowej (czteropłycinowe skrzydła). Od wewnątrz drzwi opierzone są pionowymi deskami, z zewnątrz płyciny opierzone skośnie nabitymi deskami. Na ramiaku każdego skrzydła nabity jest krzyż łaciński o ramionach zakończonych trójliściem 

Zachowało się barokowe, rokokowe i neobarokowe wyposażenie kościoła. Stanowi je pięć ołtarzy z XVIII i XIX w. (ołtarz główny i po dwa w nawach bocznych), osiemnastowieczna wieczna ambona oraz chrzcielnica, dwie tablice nagrobne i jedno epitafium z XIX w. W nawie głównej znajduje się secesyjna polichromia wykonana na początku XX w. przez J. Bukowskiego, przedstawiająca Poczet świętych polskich. Pod empora muzyczną, w przejściu z kruchty do nawy znajduje się kuta krata o motywach wici roślinnych.

Obiekt dostępny

Oprac. Maria Dankowska i Agnieszka Lorenc-Karczewska, OT NID w Łodzi, 10.10.2025 r.