Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Styl architektoniczny
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Kościół parafialny pw. Świętego Krzyża - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu kosciół parafialny pw. Świętego Krzyża
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Kościół parafialny pw. Świętego Krzyża

kościół 1950 - 1960 Przytuły
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Przytuły, Kościelna 10

Lokalizacja
woj. podlaskie, pow. łomżyński, gm. Przytuły

Kościół w Przytułach wzniesiono według projektu Stanisława Bukowskiego, jednego z najważniejszych powojennych architektów Białegostoku i województwa białostockiego. To świątynia o nowoczesnej modernistycznej formie, która wyraźnie nawiązuje do stylów historycznych.

Historia

Wieś Przytuły została założona przez księcia Janusza I w 1415 roku. Ziemię pod przyszłą wieś otrzymał Kiełcz z Jaćwiężyna. Dnia 9 marca 1436 roku książę Władysław I wystawił akt fundacji kościoła p.w. Krzyża Świętego w Przytułach, nadając parafii dwie włóki ziemi (ok. 36 ha). Początkowo posługiwano się nazwą Kiełczewo, od imienia założyciela. Od XVII wieku utrwaliło się określenie Przytuły. W historii parafii istniały trzy drewniane kościoły. Pierwszy z 1436 roku spalony podczas wojen szwedzkich, drugi z 1656 roku rozebrany w 1770 roku, trzeci z 1770 roku, zniszczony podczas działań wojennych w 1941 roku. Po spaleniu kościoła, początkowo nabożeństwa odbywały się w kaplicy cmentarnej, a następnie urządzono tymczasową kaplicę w budynku gospodarczym. Budowę obecnego, murowanego kościoła rozpoczął ksiądz Stanisław Skrodzki w 1950 roku, a ukończył ksiądz Lucjan Steć w 1960 roku. W 2018 roku wymieniono: pokrycie dachowe, zużyte elementy więźby dachowej, stolarkę okienną. 

Projektantem kościoła w Przytułach był jeden z czołowych architektów Białegostoku, Stanisław Bukowski (1904 - 1979). W 1933 roku ukończył studia na wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Od 1936 roku pracował w Miejskim Biurze Urbanistycznym w Wilnie pod kierunkiem prof. Romualda Gutta. Na początku 1945 roku wraz z żoną Placydią Siedlecką osiedlił się w Białymstoku.  

Po przyjeździe objął kierownictwo prac przy ukończeniu kościoła św. Rocha. Działał na polu architektury zabytkowej oraz odbudowy i rekonstrukcji zabytków z terenu północno – wschodniej Polski. Brał udział przy pracach odbudowy cennych osiemnastowiecznych obiektów Białegostoku związanych z mecenatem Jana Klemensa Branickiego (m.in. pałacu Branickich, pierzei rynkowych, klasztoru Sióstr Miłosierdzia. Uczestniczył w odbudowie zespołu poklasztornego w Wigrach, kościoła w Goniądzu, pałacu Archimandrytów i zespole poklasztornym bazylianów w Supraślu. Jego praca wpisywała się w powojenny program odbudowy zabytków sformułowany przez ówczesnego Generalnego Konserwatora Zabytków – Jana Zachwatowicza. Zajmował się projektowaniem budynków użyteczności publicznej: Hotelu Miejskiego przy ul. Lipowej, gmachu Komitetu Wojewódzkiego PZPR (tzw. Dom Partii) i kościołów: w Chodorówce, białostockiej dzielnicy Dojlidy, Grannem. Pracował nad zagospodarowaniem i planowaniem przestrzennym miasta Białegostoku. 

Galeria zdjęć 1/
Zdjęcie Przytuły, kościół, brama główna, fasada świątyni, widok od południowego wschodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok ogólny zespołu kościoła parafialnego od południowego wschodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok na kościół od południowego wschodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok od wschodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, fasada, widok od południowego wschodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, elewacja boczna, widok od północy, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok od północnego zachodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok od północnego zachodu z terenu cmentarza, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok od zachodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, widok z południowego zachodu, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, nawa boczna, widok od południa maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, aneks północny, przy wejściu kamień z datą 1950 i monogramem projektanta, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, tablica upamiętniająca ks. Stanisława Skrodzkiego, budowniczego świątyni przy wejściu głównym, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, przedsionek, maj 2025 r.
Zdjęcie Przytuły, kościół, wnętrze świątyni, widok ku prezbiterium, maj 2025 r.

Opis

Kościół pw. Krzyża Świętego w Przytułach usytuowany jest na wzgórzu, na skraju wsi. Teren wokół kościoła otacza parkan murowany z kamienia. Od zachodu graniczy z cmentarzem parafialnym wytyczonym w 1805 roku. To kościół murowany z kamienia łamanego (ściany) i cegły (partie zwieńczeń, glifów otworów okiennych, naroża). Wybudowany na rzucie prostokąta, trójnawowy, przykryty dachem dwuspadowym, z niewielkim transeptem. Od zachodu znajduje się prezbiterium o szerokości nawy głównej, zamknięte trójbocznie, przykryte dachem wielospadowym. Po obu stronach prezbiterium ustawione dwukondygnacyjne zakrystie na planie kwadratu, przykryte dachem dwupołaciowym o niewielkim nachyleniu. W aneksie północnym, obok wejścia, wmurowany kamień z wyrytą datą 1950 i monogramem projektanta. W zakrystiach otwory okienne prostokątne. Elewacja frontowa jest symetryczna, z centralnie ustawioną wieżą wydzieloną występami z muru przypominającymi szkarpy. W jej ceglanym zwieńczeniu umieszczone dwa prostokątne prześwity z dzwonami. Wieża zamknięta jest prosto, zwieńczona krzyżem. Po jej bokach schodkowo zakończone szczyty. Na osi fasady znajduje się prostokątny otwór drzwiowy mieszczący główne wejście do świątyni. Nad nim płycina w formie uskokowego zwieńczenia. Powyżej kwadratowe okno wypełnione witrażem. W fasadzie w kamieniu wyryta inskrypcja: „KSIĄDZ/ STANISŁAW SKRODZKI/ PROBOSZCZ PARAFII/ 1933 – 1954/ ŻOŁNIERZ WYKLĘTY AK/ BUDOWNICZY KOŚCIOŁA”. Obok wkomponowane popiersie księdza pokazane en face. Elewacje boczne są pięcioosiowe. Na osiach w prostokątnych płycinach otwory okienne w formie biforium, nad którymi blendy zwieńczone schodkowo. Od zachodu korpus nawowy zwieńczony otynkowanym schodkowym szczytem i sygnaturką. Jest to kościół halowy, trójnawowy, z nawami rozdzielonymi czterema parami filarów. Posadzka z płytek ceramicznych ułożonych w geometryczne wzory w kolorze czarnym, szarym i białym. To świątynia o nowoczesnej modernistycznej formie, która wyraźnie nawiązuje do stylów historycznych. Cechy zaczerpnięte z architektury romańskiej to: addycyjność bryły, przysadziste proporcje i budulec, czyli łamany kamień. Natomiast z gotyku: strzeliste, smukłe okna - biforia, schodkowe szczyty i halowe wnętrze. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 19.05.2025 r.

Rodzaj: kościół

Styl architektoniczny: modernistyczny

Materiał budowy:  kamienne

Forma ochrony: Rejestr zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_20_BK.442547

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie