Zespół cerkwi greckokatolickiej pw. NMP, ob. cerkiew prawosławna, Komańcza
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół cerkwi greckokatolickiej pw. NMP, ob. cerkiew prawosławna

Komańcza

photo

Cerkiew jest repliką spalonej w 2006 r. świątyni reprezentującej drewnianą architekturę cerkiewną z przełomu XVIII i XIX w. Przed pożarem w 2006 r. była jedną z niewielu zachowanych cerkwi łemkowskich typu północno-wschodniego, wariant bezwieżowy z zakrystią na przedłużeniu prezbiterium i wolnostojącą drewnianą dzwonnicą wieżową.

Historia

Cerkiew grecko-katolicka została wzniesiona w l. 1800-1803 r. na miejscu pierwotnej, wzmiankowanej w 1565 r., spalonej w 1800 roku. Dzwonnicę zbudowano w 1934 r., w 1836 r. dobudowano zakrystię. Cerkiew była remontowana w 1919 r. kiedy częściowo zmieniono pokrycie dachu na blachę, w 1955 (dokończenie zmiany pokrycia dachu) i 1970 r. (prace konserwatorskie). W 1963 roku przekształcona została na cerkiew prawosławną. 13.09.2006 roku cerkiew spłonęła. Uratowana została jedynie wieża. Świątynia została odbudowana w latach 2008-2010. Wyremontowano wtedy także dzwonnicę i ogrodzenie.

Opis

Cerkiew orientowana, usytuowana jest w zach. części wsi, na wyniosłym wzgórzu, po pn. stronie drogi do Wisłoka i Tylawy. Cerkiew otoczona jest kamiennym ogrodzeniem dawnego cmentarza. Od strony zach., w linii ogrodzenia, znajduje się wieża-dzwonnica pełniąca pierwotnie także funkcję bramy.

Cerkiew pierwotnie trójdzielna, obecnie czwórdzielna, na planie prostokąta, złożona jest z prezbiterium na planie wąskiego prostokąta, zakończonego od wsch. trójbocznie, zakrystii na planie prostokąta po wsch. stronie prezbiterium, obszernej nawy na rzucie kwadratu, szerszej od prezbiterium, babińca na rzucie prostokąta i kruchty na rzucie prostokąta. Zrąb babińca, nawy, prezbiterium i zakrystii jest równej wysokości, kruchta niższa od babińca, o równej mu szerokości. Do kruchty prowadzą kamienne schody. Zwarta bryła świątyni przykryta jest dachem wielospadowym, nad zakrystią trzyspadowym z prostą kalenicą i wysuniętym okapem, nad kruchtą pulpitowym. Nad zakrystią, prezbiterium, nawą i babińcem znajdują się 4 ośmioboczne, cebulaste wieżyczki z ślepymi latarniami, podzielone ząbkowanymi gzymsami, w dolnych częściach pokryte gontem, w górnych blachą, zwieńczone cebulkami zakończonymi iglicami i podwójnymi krzyżami. Wieżyczki o różnej wielkości - największa znajduje się nad nawą, najmniejsza nad zakrystią. Cerkiew została wzniesiona z drewna w konstrukcji zrębowej, na kamiennej podmurówce, kruchta o konstrukcji słupowo-ramowej. Ściany cerkwi są oszalowane pionowymi deskami i listwowane. Wszystkie części budynku, poza kruchtą otaczają dwa profilowane gzymsy - podokapowy i nadokienny. Dachy i dolny gzyms pokryte są blachą. Podmurówkę osłania daszek z gontu. Wewnątrz nad nawą, prezbiterium i babińcem rozpięte są zrębowe, 8-polowe kopuły namiotowe, nad przedsionkiem sufit z desek. Nad babińcem nadwieszony jest chór muzyczny. Wnętrze doświetlają prostokątne okna z podziałem na 24 kwadratowe kwatery.

Oryginalne wyposażenie cerkwi uległo zniszczeniu. Obecnie wewnątrz znajduje się współczesna kopia ikonostasu z 1832 r., zniszczonego w czasie pożaru. Pierwotny ikonostas autorstwa Afanazego Rużiłowicza był przeniesiony do cerkwi w Komańczy z Wołosianki.

Wieża-dzwonnica trzykondygnacyjna, zwężająca się ku górze, założona jest na planie kwadratu. Przykrywa ją dach brogowy, zwieńczony 8-boczną wieżyczką z ślepą latarnią, cebulką i krzyżem prawosławnym. Wieża została wzniesiona z drewna w konstrukcji słupowo-ramowej, na podmurówce z kamienia łamanego. Dach pokryty jest blachą. Ściany oszalowane są pionowymi deskami i listwowane. Obiegają je profilowane gzymsy - podokapowy i dwa wyodrębniające kondygnacje. Gzymsy osłonięte są od góry daszkami z blachy, podmurówkę osłania daszek z gontu. W przyziemiu znajduje się przejście zamknięte z obu stron dwuskrzydłowymi drzwiami. W górnych kondygnacjach rozmieszczone są duże, prostokątne otwory dzwonowe, osłonięte drewnianymi żaluzjami. W poziomie drugiej kondygnacji znajdują się okrągłe okienka nawiązujące do otworów strzelniczych. Na wieży umieszczony jest dzwon z 1882 roku.

Cmentarz otaczający cerkiew. Zachowanych jest kilka nagrobków, m.in. parochów - ks. Wasilija Sanczyna i ks. Joana Leszczyńskiego.

Ogrodzenie cmentarza i cerkwi z kamienia łamanego. W jego obwodzie znajduje się wieża - dzwonnica bramna i dwa współczesne wejścia: przy wieży z gontowym daszkiem i przerwa w murze w części pn.-wsch., od strony dużego cmentarza.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 19-11-2015 r.

Bibliografia

  • Bańkosz R., Cerkwie Szlaku Ikon, Krosno 2007.
  • Brykowski R., Drewniana architektura cerkiewna na koronnych ziemiach Rzeczpospolitej, Warszawa 1995.
  • Brykowski R., Łemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Wrocław 1986.
  • Kryciński S., Bieszczady od Komańczy do Wołosatego, Rzeszów 2015.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Województwo krośnieńskie, Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice, oprac. Śnieżyńska-Stolotowa E. i Stolot F., Warszawa 1982.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Cerkiew par. gr. kat. p.w. MPMarii, oprac. Z. Szanter, 1978, Archiwum WUOZ w Przemyślu, Delegatura w Krośnie.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Dzwonnica przy cerkwi, oprac. Z. Szanter, 1978, Archiwum WUOZ w Przemyślu, Delegatura w Krośnie.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1800 - 1803
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Komańcza
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. sanocki, gmina Komańcza
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy