XVI w. Obecnie zachowany zespół rezydencjonalny ukształtowany został po 1910 r. na bazie starszego założenia wraz z interesującym dworem prezentującym wzory typowe dla epoki historyzmu oraz krajobrazowym parkiem. Zachowała się również główna brama o formach neobarokowych do zespołu oraz gorzelnia w zespole folwarcznym powstała w 2 poł. XIX w.

Historia

Kołaczkowo, w średniowieczu przynależało wraz z terenami wokół Witkowa do Korzboków. Z tego rodu pochodził Piotr z Kołaczkowa wzmiankowany w 1448 r. W następnych dziesięcioleciach wymieniani są jako właściciele Wyganowscy, Latalscy, Malochowscy i Noskowscy. Wieś w częściach należała do różnych właścicieli. W XVI w. Kołaczkowo było własnością rodziny Ćwierdzińskich. W 1624 r. majątek był w rękach Stanisława Radeckiego herbu Godzięba, kanonika gnieźnieńskiego, płockiego i poznańskiego. Radeccy pozostają właścicielami do schyłku XVII wieku. W pocz. następnego wieku Kołaczkowo staje się własnością Konarzewskich. W 1773 roku dobra kupuje dotychczasowy dzierżawca Walenty Żukowski. Do końca tego wieku występuje kolejnych kilkoro właścicieli. W 1788 r. właścicielami są Brygida Dembińska i Bonawentura Dydyński, w 1794 r. - Ignacy Dembiński, na pocz. XIX w. - rodzina Wołłowiczów, w 1839 r. - Władysław Bereza, w 1840 - Marceli Pomiński. Sytuacja własnościowa stabilizuje się nieco w 2 poł. XIX w. Od 1846 r. dominium w Kołaczkowie stało się własnością barona Aleksandra Graeve syna Karola i Joanny z Jeziorkowskich, właścicieli majątku w Borku pod Krobią. W 1872 r. majątek obejmował 2651 mórg. W majątku pracowała gorzelnia. W 1884 roku obszar dóbr wynosił 688 ha, a głównym kierunkiem produkcji była hodowla bydła rasy oldenburskiej. W 1890 r. właścicielem majątku został Maciej Prądzyński. W 1892 r. rozbudowano gorzelnię. Przed 1910 r. dobra nabył Nepomucen Mukułowski, który od 1918 roku był pierwszym polskim starostą w Witkowie. Od 1931 r. do końca II wojny światowej Kołaczkowo było własnością Teodora Mukułowskiego. Do pocz. lat 90. XX w. znajdowało się w nim Państwowe Gospodarstwo Rolne. Obecnie w częściowo w rękach prywatnych oraz Agencji Nieruchomości Rolnych. W l. 1979-1984 dwór przeszedł generalny remont. Po 2000 r. przeprowadzono remont i modernizację gorzelni.

Opis

Kołaczkowo, wieś, położona 2 km na północ od Witkowa, siedziby gminy. Założenie usytuowane zostało we wschodniej części wsi przy drodze, która łączy się z oddaloną o 3 km od wsi drogą relacji Gniezno - Witkowo. Wokół zespołu teren równinny, o charakterze rolniczym.

Zespół ziemski w Kołaczkowie składa się z części dworsko-parkowej, dawnego folwarku i domów mieszkalnych robotników folwarcznych. Część rezydencjonalna zajmuje pn.-wsch. część założenia. Od zachodu sąsiaduje z budynkami gospodarczymi, od pn.-zach. ograniczona drogą wiejską, od południa i wschodu graniczy z polami uprawnymi. Po drugiej stronie drogi usytuowana została gorzelnia majątkowa. Cały zespół zajmuje teren o trapezoidalnym kształcie. Dwór usytuowany w środkowej części parku powstał zapewne w l. 60-70. XIX w. jako mieszkanie dla zarządcy lub dzierżawcy, o formie parterowej na odcinkowo sklepionych piwnicach. Po 1910 r. obiekt gruntownie przebudowano i rozbudowano nadając budowli cechy okazałej rezydencji o cechach historyzmu. W obiekcie, w którym zamieszkał właściciel, znalazło się odwołanie do form średniowiecznych - elementy neogotyckie połączono z przetworzonymi motywami wczesnego baroku. Istniejąca pierwotnie bryła, nadal jest czytelna w el. tylnej. Przebudowaną budowlę nakryto mansardowym dachem, z licznymi lukarnami i wystawkami. W el. frontowej, zachodniej znajdują się dwa nieznacznie wysunięte, piętrowe boczne ryzality przykryte oddzielnymi dachami, portyk wejściowy oraz wieża zwieńczona pseudokrenelażem w pn.-zach. narożu. W środkowej części el. tylnej znajduje się wystawka nakryta wysokim czterospadowym dachem oraz płytki, parterowy aneks poprzedzony obszernym tarasem. Od południa wybudowano nieco później parterową oficynę, którą połączono z dworem łącznikiem. Dachy dworu i oficyny pokryte są dachówką karpiówką. Elewacje dworu zostały otynkowane. Czerwoną cegłą zaakcentowane zostały obramienia okien, drzwi, naroża budynku, łuki arkad portyku, wystawek oraz inne detale dekoracyjne. Reprezentacyjne wnętrza dworu znajdowały się w centralnej części parteru. Na osi hallu zlokalizowano salon oświetlony trzema oknami w aneksie el. tylnej, z wyjściem na taras. Od południa przylegała do niego jadalnia i kredens. Pozostałe pomieszczenia miały charakter reprezentacyjno-prywatny. Pokoje również znajdowały się na piętrze. Z dawnego wyposażenia zachowały się pozostałości stolarki drzwiowej, sztukaterie w salonie oraz kominek.

Zachowany do czasów obecnych park rozplanowano przed rozbudową dworu, w pocz. XX w. w miejscu istniejących ogrodów i sadu. Przed el. frontową zaprojektowano owalny gazon ujęty dwiema alejami rozpoczynającymi bieg przy głównej bramie wjazdowej. Na obrzeżach tej części parku wprowadzono wysoką zieleń izolującą od podwórza gospodarczego. Wschodnia część parku jest obecnie prawie nieczytelna. Można wnioskować, że w pobliżu dworu znajdowała się pierwotnie niezbyt rozległa polana ujęta kulisowo drzewami i krzewami, z osią widokową otwierającą się na staw. Wśród najstarszych okazów drzew, w parku zachowały się dęby, graby, buki i kasztanowce oraz zwarte skupiska robinii na obrzeżach. Od pn.-zach. parku zachowało się także historyczne ogrodzenie z bramą wjazdową o neobarokowej formie, murowanej, otynkowanej z metalową kratą.

Gorzelnia powstała w 2 poł. XIX w., gdy właścicielem majątku był Aleksander Graeve. Na przeł. XIX/XX w. nadano jej rzut o kształcie litery „L”, z wyższą , dwukondygnacyjną częścią z pomieszczeniem aparatowni. Od wschodu przylega do niej kotłownia, a od zachodu - część mieszkalna. W ostatnich latach bryła czynnej gorzelni uległa dość istotnym przekształceniom. Zachował się w niezmienionej formie ceglany komin.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Zwiedzanie wnętrz po uzgodnieniu z właścicielami obiektów.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 23-06-2017 r.