Historia

Jezuici przybyli do Kłodzka pod koniec XVI wieku jako filar kontrreformacji. Na początku otrzymali dobra kłodzkich augustianów (od 1595 roku, z krótką przerwą w latach 1618-1622). Oddano im główny kościół parafialny wraz ze znajdującymi się przy nim zabudowaniami po joannitach. Tu zlokalizowano po 1649 roku pierwsze seminarium i kolegium. Obecne wczesnobarokowe kolegium, budowane w latach 1655–1690, powstało zapewne według projektu Carla Luragi - północnowłoskiego budowniczego i właściciela przedsiębiorstwa budowlanego. Wyraźne są tu analogie z jezuickim Clementinum w Pradze, ponieważ oba budynki wznoszone były przez ten sam krąg wykonawców, północnowłoskich kamieniarzy i sztukatorów. Wznoszono kolejno: południową część skrzydła wschodniego z refektarzem w mocno wysuniętym ryzalicie, jak w praskim kolegium jezuickim Clementinium (1655-1663, 1667-1673, 1675), skrzydło południowe (1662-1664), skrzydło zachodnie (1665–1667), północną część skrzydła wschodniego z dawnym budynkiem komturii i krytym gankiem prowadzącym do kościoła (1688–1689) i skrzydło północne (do 1690 roku). Prace realizowane początkowo przez włoskich kamieniarzy, budowniczych i sztukatorów takich jak: Carlo Sereno, Giacomo Posarino, Francesco Canevale, Andrea Carove i Gieronimo Faltone. Z czasem, zwłaszcza od lat 60. XVII wieku, włoscy budowniczowie zastępowani byli przez siły miejscowe.

Kolegium jezuickie zbudowane zostało przy wykorzystaniu nielicznych reliktów budynków komandorii joannitów. Wzniesione jako budynek klasztorny z wirydarzem, ze skrzydłami pierwotnie otwartymi arkadowymi krużgankami w przyziemiu oraz z korytarzami-galeriami na wyższych kondygnacjach. Elewacje frontowe zaprojektowane skromniej, z wyróżnieniem osi okiennych, dzielone gzymsowaniem, jak np. wschodnia elewacja kłodzkiego konwiktu jezuitów (projekt z lat 1650-1653) czy elewacja skrzydła Clementinum w Pradze (1654-1669). Elewacje wirydarza z bogatszym wystrojem i z sieciową artykulacją. Zastosowano pary podpór, co w 2. połowie XVII wieku było rozwiązaniem rzadkim. Dach został ozdobiony szczytami wolutowymi, okazałymi lukarnami z wolutami i sygnaturką.

Obecny, wczesnobarokowy wystrój wnętrz kolegium wykonany został w 4. ćwierci XVII wieku, odnowiony po 1757 roku, po zniszczeniach w wyniku pożaru. Po kasacie jezuitów ich nieruchomości zostały przejęte przez skarb państwa, a w 1787 roku w kłodzkim kolegium umieszczono gimnazjum. W XIX i XX wieku wnętrza kolegium przebudowywano i odnawiano. W 1. ćwierci XIX wieku w arkady korytarzy w przyziemiu wbudowano okna, a dawny refektarz przeznaczony został na kaplicę szkolną. W 1849 roku odnowiona i uzupełniona została jego polichromia. Do początku XX wieku zlikwidowane zostały barokowe szczyty i facjaty, zbudowano nową sygnaturkę i ogrodowo urządzono wirydarz. Ze względu na wzmożenie ruchu na obecnej ul. Wojska Polskiego w latach 1932–1935 zostało przebudowane przyziemie zachodniego skrzydła kolegium. W jego przednim trakcie wykształcony został podcień, utrzymany w duchu lokalnego, późnego baroku 4. ćwierci XVIII wieku, z nowymi otworami. Wykonane zostały także kraty nawiązujące do oryginalnych, barokowych. Podcień wybrukowany został kamiennymi płytami (estetyka lat około 1920-1940). Ponadto gruntownie odnowiona została południowa elewacja skrzydła południowego i urządzono na nowo wirydarz. Po 1945 roku budynek kolegium sukcesywnie był remontowany, ostatnio w latach 2014-2016. Części elewacji budynku przywrócono barokową kolorystykę.

Opis

Kolegium usytuowane w południowej części starego miasta, przy murach miejskich, w sąsiedztwie kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Murowane, tynkowane, czteroskrzydłowe, trzykondygnacjowe z wirydarzem, nakryte dachami dwuspadowymi. Skrzydła dwutraktowe z korytarzami-galeriami od strony wirydarza. Skrzydło zachodnie trzytraktowe z podcieniem w przyziemiu. Skrzydło wschodnie z wydatnym ryzalitem, w którym refektarz (w przyziemiu) i biblioteka (na piętrze). Wystrój elewacji wykonany częściowo z kamienia, częściowo w tynku. Elewacje frontowe wieloosiowe z artykulacją złożoną z narożnych lizen i z gzymsowania. Silnie zaznaczone osie okienne z oknami i tablaturą pomiędzy nimi. Obramienia okienne z uszakami i guttami, teowate. W północnej elewacji północnego skrzydła kolegium dwa kamienne, bogato zdobione portale (1667, 1690). Podcień w skrzydle zachodnim otwarty oprawionymi arkadami o łuku pełnym. Nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami i gurtami. Otwory w ścianie podcienia w profilowanych obramieniach, zabezpieczone kutymi kratami. Elewacje skrzydeł kolegium od strony wirydarza z sieciową artykulacją złożoną z par pilastrów, par lizen z komponowanego podziału ramowego w partii drugiego piętra oraz z gzymsów wydzielających kondygnacje. W przyziemiu skrzydeł przeszklone, półkoliście zamknięte arkady wykrojone w odcinkach muru. Nad nimi w licu ściany zamarkowane zarysy arkad koszowych z przyłuczami zdobionymi tynkowymi liśćmi akantu z rozetami. Na elewacjach skrzydeł południowego i północnego umieszczone dwa neobarokowe kartusze (1927) - jeden z sentencją, drugi z zegarem słonecznym. Wnętrza kolegium, refektarz, sala teatralna, muzeum, sale szkolne, mieszkania dla profesorów i korytarze nakryte m.in. sklepieniami zwierciadlanymi, kolebkowo-krzyżowym, kolebkowymi z lunetami kopertowymi oraz stropami.

Wystrój wnętrz wczesnobarokowy. Najbogatszy wystrój refektarza nakrytego sklepieniem zwierciadlanym, złożony ze sztukaterii (1675) i polichromii (w plafonach) został odnawiony w 1849 roku. W przedsionku refektarza dwa lawaterze w bogatej, stiukowej oprawie. W pokoju na pierwszym piętrze zachowane relikty polichromii architektonicznej, malowanych supraport i oprawy otworów (ornament okuciowo-roślinny). Pozostałe elementy wystroju skupione w korytarzach szczególnie w przyziemiu i w głównej klatce schodowej to: kamienne portale wewnętrzne, oprawy palenisk, sztukateryjne muszle w konchach nisz, stolarka drzwiowa i rzeźba.

Zabytek dostępny przez cały rok.

Oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 24.03.2017 r.