d. zespół klasztorny Dominikanów, Klimontów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

d. zespół klasztorny Dominikanów

Klimontów

photo

Należy do najcenniejszych zespołów klasztornych z 1. poł. XVII w. w Małopolsce. Jego architektura w udany sposób łączy formy późnogotyckie, manierystyczne i wczesnobarokowe, co jest zasługą twórców- warsztatu muratorskiego Gaspara i Sebastiana Fodigów, uznanych włoskich artystów osiadłych w Chęcinach na pocz. XVII wieku. Podobnie wybitnymi wartościami zabytkowymi cechuje się bogate i różnorodne wyposażenia świątyni z XIV-XIX wieku. Na szczególną uwagę wśród niego zasługują: malowana szafa Bractwa Różańcowego z 4 ćw. XVII w. i ołtarz św. Krzyża z ok. 1650 r. o obudowie z motywem drzewa Jessego (oba wyróżniają się rzadkim, programem ikonograficznym), unikatowa moskiewska ikona Matki Bożej z Jezusem z XIV w. (?) oraz zespół obiektów snycerki i stolarki rokokowej wykonany przez Jana Nowakowskiego z warsztatem (jednego z najlepszych działających w województwie sandomierskim w 4 ćw. XVIII - pocz. XIX wieku naśladowców stylistyki Macieja Polejowskiego).

Historia

 Konwent dominikański w Klimontowie ufundował w 1613 r. wojewoda sandomierski Jan Zbigniew Ossoliński. W latach 1617-19 (?) warsztat muratorski Gaspara i Sebastiana Fodigów z Chęcin wzniósł świątynię klasztorną. Wedle zamysłów fundatora miała ona być mauzoleum rodowym Ossolińskich. W 1620 r. umieszczono w niej ikonę Matki Boskiej z Jezusem (sprowadzoną z Moskwy w latach 1609-18 ?), która wkrótce zasłynęła licznymi łaskami. Najpewniej również wówczas wspomniani muratorzy rozpoczęli budowę budynków klasztornych. Nie były one jeszcze gotowe w 1633 r.- w momencie konsekracji kościoła pw. NMP i św. Jacka; najpewniej zostały ukończone kilka lat później. Przed 1650 r. wymieniono część wyposażenia świątyni. Po pożarze w 1688 r. założenie dominikańskie wyremontowano do r. 1693. Następne prace budowlane wykonano tutaj po r. 1735, m.in. najpewniej wówczas wystawiono przy klasztorze wieżę (?). W latach 1751 i 1761 r. budynki konwentu zniszczył pożar, co w latach 60-70. XVIII w. wykorzystano do ich przebudowy. Ponownie były remontowane w latach 1785-6 przez bliżej nieustalonego włoskiego muratora. W latach 1792-97 umieszczono w nich dom poprawy dla zakonników. W związku z tym w latach 1794-99 muratorzy Jan Cholewiński i Królikowski przeprowadzili znaczące prace budowlane (m.in. ten drugi wykonał mur i bramę od strony miasta). Podobnie, kompleksowy charakter miała modernizacja wyposażenia świątyni, wykonana w latach 1800-1 przez snycerza Jana Nowakowskiego z warsztatem i malarzy-pozłotników Ignacego Kozłowskiego, Walentego Michniewskiego i Zarudzkiego. Kolejny pożar nawiedził klasztor w 1825 roku. Jak by tego było mało w 1864 r. władze rosyjskie uznały go za „etatowy” i znacjonalizowały jego uposażenie, w wyniku czego wielu zakonników musiało opuścić Klimontów. W znacznym stopniu nie zamieszkałe budynki klasztorne zaczęły popadać w ruinę. W 1875 r. decyzją władz zostały wyremontowane, a w latach 1878-1885 r. mieszkali w nich świeccy. W 1901 r. po śmierci ostatniego dominikanina wykonano remont kościoła i jego wyposażenia. W 1902 r. świątynia stała się filią miejscowej parafii, a klasztor przejęły władzę lokalne. Po remoncie z lat 1905-9 umieszczono w nim urząd gminny, mieszkania dla urzędników i areszt. Po 1918 r. umieszczono tu szkołę powszechną, a od 1946 r. liceum, co w kolejnych dziesięcioleciach spowodowało liczne przekształcenia w całym konwencie. Równocześnie obiekt ten (kościół i jego wyposażenie) poddawane były pracom restauratorskim i konserwatorskim – m.in. w latach 1963-64, 1986- 2000 i 2003. Wiele zmian w statusie założenia przyniósł pocz. XXI w., ponieważ w 2002 r. nadano świątyni status rektoralnej, a w 2005 r. wyprowadzono z klasztoru do nowego budynku liceum. W latach 2006-12 wykonano gruntowną restaurację kościoła i części jego wyposażenia. Podobny zakres mają prowadzone w klasztorze od 2009 r. prace budowlano-konserwatorskie związane z przeznaczaniem go na Dom Pielgrzyma.

Opis

Zespół podominikański zajmuje wnętrze wielobocznej działki leżącej na wzgórzu w pn.- zach. części Klimontowa. Tworzą go: kościół pw. Św. Jacka i NMP, przylegający do niego od pn. barokowy klasztor i teren cmentarza – otoczone murem z główną bramą od wschodu.
Orientowany kościół to budowla jednonawowa, czteroprzęsłowa, ścienno-filarowa z pseudotranseptem i wyodrębnionym prezbiterium zakończonym trójbocznie; przy nim od pn. przylega piętrowa, prostokątna przybudówka z klatką schodową. Do korpusu dostawiono na osi od zach. niski, prostokątny narteks z ryzalitową, kwadratową kruchtą-mauzoleum zwieńczoną kopułą z latarnią. Świątynię wymurowano z kamienia i cegły, obustronnie wytynkowano, opięto skarpami, a także nakryto dachami: dwuspadowym (z wieżową sygnaturką), pięciopołaciowym i pulpitowym. Skromne elewacje kościoła zdobi dekoracja sgraffitowa pod gzymsem z 1620 r. Korpus nawowy od wsch. i zach. zwieńczono rozbudowanymi, dwukondygnacyjnymi szczytami, ujętymi od góry szczycikami trójkątnymi, po bokach ze szczytami wolutowymi. Elewacja rozczłonkowana jest pilastrami i niszami-płycinami. Fasadę zach. poprzedza narteks o schodkowych szczytach po bokach, artykułowany jońskimi półkolumnami i dekoracją sgraffitową. Na pd. elewacji prezbiterium namalowano polichromię „Chrystus w Ogrodzie Oliwy” z 2 ćw. XVII w.(?). Wejścia główne i boczne akcentowane są kamiennymi portalami z ok. 1620 r. (w kruchcie zewn. i wewn. wyk. przez nieustalonego kamieniarza z Chęcin?). Wnętrze kościoła nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami (w nawie, prezbiterium i narteksie) i kopułowe (w kruchcie). Sklepienia w korpusie i prezbiterium pokryte są geometryczną, dekoracją stiukową typu „chęcińskiego”. Wejście z prezbiterium do przedsionka akcentuje „marmurowy” portal z ok. 1623 r. (warsztat Augustin van Oyen?). Łuk tęczowy ozdobiono freskami z herbem Topór, a od str. nawy gmerkiem z inskrypcją: Gaspare i Sebastiano Fodigów i datą 1619 (lub 1618). Wśród wyposażenia wnętrza kościoła godnymi uwagi są m.in.: rokokowe ambona, konfesjonały, sześć bocznych ołtarzy, konfesjonały z lat 1800-1 (Nowakowski z warsztatem), ikona MB z Dzieciątkiem z XIV w., w ołtarzu MB Różańcowej z XVI w. (szkoła moskiewska), manierystyczny chór muzyczny z lat 1620-33, ołtarz gł. z 1650 r. z obrazem wizja św. Jacka (wyk. Antonio Nuceni), figurami śś. Jacka i Tomasza z Akwinu z 1801 (wyk. J. Nowakowski?) i tabernakulum z lat 1786-7 (wyk. J. Nowakowski), ołtarz św. Krzyża z ok. 1650 r. (obudowie z drzewa Jessego, którego postać w predelli), stalle z 2 ćw. XVII w. z obrazami cudów śś. Dominika i św. Jacka, szafa Bractwa Różańcowego z dekoracją malarską z 4 ćw. XVII w., „marmurowe” epitafia: Mateusza Glancerinanius (zm. 1640, warsztat Bartolomeo Stopano?), Heleny Kaskiej z malowanym obramieniem (zm. 1624), Zofii Borowskiej z rytą postacią (zm. 1625)- (oba wyk. nieustalony warsztat z Chęcin?).
Piętrowy klasztor założono na rzucie zbliżonym do kwadratu wokół prostokątnego wirydarza, z kwadratowym ryzalitem w pn.-zach. narożniku i na osi (od wsch.) z pięciokondygnacyjną wieżą, kwadratową w podstawie, w wyższych partiach ośmioboczną, nakrytą cebulastym hełmem. Układ pomieszczeń na obu kondygnacjach jest jednotraktowy, otwarty do krużganków obiegających wirydarz (poza skrzydłem pd.). Klasztor wymurowano z kamienia i cegły, w całości wytynkowano, oszkarpowano (skrzydło wsch.), a także nakryto dachami dwuspadowym i pulpitowym. Jego wieloosiowe elewacje są skromne, na ich tle wyróżniają się trójkątne szczyty skrzydła zach., artykułowane lizenami z reliktami dekoracji sgraffitowej. Wnętrze budowli nakryto sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi (na parterze) i kolebkowym z lunetami (w d. refektarzu z dekoracją stiukową), a także stropami (na piętrze). Zachowały się w nim fragmenty bogatego wystroju malarskiego z XVII-XVIII w. (na parterze w wieży, sieni, skarbcu i zakrystii, a na piętrze w celach i krużgankach), kamienne portale z 1633 r. (wyk. nieustalony warsztat chęciński) i cenne barokowe wyposażenie skarbca i zakrystii z XVII-XVIII wieku.
Cmentarz kościelny jest otoczony murem ze skarpami z 1796 r., od strony wsch. znajduje się wejście ze schodami. Do ogrodzenia tego dostawiono odcinek muru klasztornego z 1794 r., w nim są furtka i brama główna ujęta skarpami.

Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu z proboszczem.

Oprac. Łukasz Piotr Młynarski, OT NID w Kielcach, 15-10-2017 r.

Bibliografia

  • Dworzak A., Nowe źródła do prac Macieja Polejowskiego w kolegiacie sandomierskiej, „Roczniki Humanistyczne” 2014, t. 62, z. 4, s. 33-73.
  • Florek M., Pochówki rodziny Ossolińskich w kościele pw. NMP i św. Jacka w Klimontowie, „Rocznik Mielecki” 2011-2012, t. XIV-XV, Mielec 2012, s. 189-203.
  • Frey-Stecowa B., Przyczynek do zagadnienia symboliki róży. Dekoracje drzwi szafy brackiej w kościele podominikańskim w Klimontowie, „Folia Historiae Cracoviensis” 1994, t. 2, s. 131-141.
  • Graboś E., Tajemnice klasztoru na wzgórzu, [w:] Niebelski E., W dobrach Ossolińskich. Klimontów i okolice, Klimontów 1999, s. 111-136.
  • Gryglewski P., De Sacra Antiquitate. Odwołania do przeszłości w polskiej architekturze sakralnej XVI wieku, Warszawa 2012.
  • Karpowicz M., Da contadino a magnate Gaspare Fodiga archittectto e scultore di Mesocco in Polonia, Mesocco 2002.
  • Karpowicz M., Artyści włosko-szwajcarscy w Polsce w I połowy XVIII w., Warszawa 2013.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, III: Województwo kieleckie, pod red. J. Z. Łozińskiego i B. Wolff, z. 11: Powiat sandomierski, red. J. Z. Łoziński i T. Przypkowski, Warszawa 1962.
  • Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), t. II: Gubernia Radomska, oprac. K. Guttmejer, Warszawa 2010.
  • Kowalczyk J., Ze studiów nad geografią lwowskiej rzeźby rokokowej, [w:] Rokoko. Studia nad sztuką 1 pol. XVIII w., red. T. Hrankowska, Warszawa 1970, s. 199-217.
  • Kramiszewska A., Rzeźba Matki Bożej w legendzie ikonograficznej św. Jacka, [w:] Święty Jacek Odrowąż i dominikanie na Śląsku, red. A. Barciak, Katowice 2008, s. 96-114.
  • Kruk M. P., Ikony-obrazy w świątyniach rzymsko-katolickich dawnej Rzeczypospolitej, Kraków 2011.
  • Kukliński W, Miasto Klimontów i jego kościoły. Na podstawie źródeł miejscowych, Sandomierz 1911.
  • Łoziński J. Z., Grobowe kaplice kopułowe w Polsce (1520-1620), Warszawa 1973.
  • Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980.
  • Niebelski E., W dobrach Ossolińskich. Klimontów i okolice, Klimontów 1999, s. 71-90.
  • Panfil M., Antoni Nuceni - polski malarz XVII wieku, [w:] Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. III, red. A. Maśliński, Lublin 1995, s. 261-338.
  • Samek J., Problem aktualności tematu Drzewa Jessego w sztuce polskiej wieku XVII (z zagadnień ikonograficznych w rzemiośle artystycznym), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z historii sztuki ” 1978, z. 11, s. 45-61.
  • Smulikowska E., Prospekty organowe w dawnej Polsce, Wrocław 1989, s. 165, il. 89.
  • Wardzyński M., Rzeźba nowożytna w kręgu Jasnej Góry i Polskie Prowincji Zakonu Paulinów, cz. 1: Ośrodek rzeźbiarski w Częstochówce pod Jasną Górą 1620-1705, t. 1, Warszawa 2009.
  • Wardzyński M., Organizacja pracy i praktyka warsztatowa w kamieniołomach dębnickich od drugiej ćwierci XVII do początku XVIII wieku a „długie trwanie” form późnomanierystycznych i wczesnobarokowych, [w:] Studia nad sztuką renesansu i baroku, t. XI: Tradycja i innowacja w sztuce nowożytnej, red. I. Rolska, K. Gombin, Lublin 2012, s. 359.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: XVII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Brunona Jasieńskiego 2, Klimontów
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. sandomierski, gmina Klimontów
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy