Historia

Dzieje Kazimierza Dolnego, leżącego u ujścia rzeki Grodarz do Wisły, sięgają początków państwa polskiego. Od końca XII w., dzięki darowiźnie Kazimierza Sprawiedliwego, osada stanowiła własność krakowskiego klasztoru norbertanek. Z okresem przedlokacyjnym miejscowości związana jest kamienna wieża potocznie zwana Basztą, pochodząca z przełomu XIII i XIV w., usytuowana na przeprawie przez Wisłę, na szczycie wzgórza zamkowego. Już w pierwszej ćwierci XIV wieku pojawia się także w Kazimierzu kościół parafialny z fundacji królewskiej. Zatem już za czasów Władysława Łokietka istniały wystarczające podstawy do zmiany statusu miejscowości umożliwiające przekształcenie osady w miasto królewskie, co zostało potwierdzone de iure przez Kazimierza Wielkiego poprzez nadanie praw miejskich. Z panowaniem tego króla związane jest też powstanie zamku około połowy XIV w.

Rozwój miasta średniowiecznego zapewne był związany z pojawieniem się studzien. Wraz ze wzrostem liczby ludności oraz ze zmianami gospodarczymi w postaci rozwoju rolnictwa, hodowli i rzemiosła mieszkańcy byli zmuszeni  do  budowy sztucznych zbiorników i napełniania ich wodą podskórną czy źródlaną. Uzyskiwanie wody podskórnej z celowo wykopanej studni z drewnianą cembrowiną ma prehistoryczną metrykę Na obszarze Polski pojawiły się już w II-III w. n.e. W zależności od warunków geologicznych studnie takie, w postaci czworobocznego dołu, kopano do poziomu warstwy wodonośnej, tj. do głębokości 2-5 m, wykładając jego ściany drewnianymi, najczęściej dębowymi belkami. Naroża studni były połączone za pomocą odpowiednich nacięć i wzmocnione od wewnątrz pionowymi słupami. Wierzchnie partie cembrowin wystawały pierwotnie nad powierzchnię gruntu, a przyziemie wokół studni zabezpieczano legarami, brukiem kamiennym lub faszyną. Niektóre z nich były zabezpieczone specjalnym zadaszeniem, a ze studni głębszych wodę wyciągano wiadrami przy pomocy sznura, drewnianych tyczek z hakami oraz przy pomocy korb i żurawi. O studni na kazimierskim rynku wiadomo, że pierwotnie była zdrojem ulicznym. Pod koniec XIX wieku zamontowano na niej ręczną pompę abisyńską, która ułatwiała czerpanie wody. W 1916 roku, Jan Koszczyc-Witkiewicz, architekt i konserwator zabytków, nadał studni dzisiejszy wygląd. Zaprojektował jej drewnianą obudowę i charakterystyczne zadaszenie z pazdurem, czyli dekoracyjnym słupkiem osadzonym na skrajach kalenicy dachu. W latach 80. XX wieku, na studni zamontowano nową żeliwną pompę, a w późniejszych latach podświetlenie. W 2012 roku studnia została odrestaurowana, poddana pracom konserwatorskim, odgrzybianiu i bejcowaniu, wymieniono także gont na daszku. Kolejny remont i konserwację przeprowadzono w 2020 r.

Opis

Studnia usytuowana jest pośrodku Rynku. Szyb studzienny kolisty, ocembrowany cegłą ceramiczną pełną na zaprawie cementowo-wapiennej, w górnej części obetonowany. Otwór studzienny nakryty drewnianym, stożkowym daszkiem wspartym na pokrywie cembrowiny, wewnątrz znajduje się żeliwna pompa. Deski tworzące daszek dołem zaokrąglane, w zwieńczeniu umiejscowiony jest ozdobny pazdur. W daszku wycięte są dwa otwory (od strony zachodniej i południowej), przez które drewnianymi, korytkowymi rynnami odprowadzana jest woda. Nad studnią znajduje się drewniana wiata pełniąca funkcję ochronną i dekoracyjną, złożona z dachu namiotowego wspartego na czterech słupach z mieczami. Dach o więźbie otwartej, złożonej z ośmiu krokwi opartych na oczepie, kryty gontem, zwieńczony bogato zdobionym pazdurem. Studnia na planie koła, wiata zadaszenia na planie kwadratu. Bryła studni właściwej jest zbliżona do walca nakrytego stożkiem.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek znajduje się w przestrzeni publicznej i jest ogólnie dostępny.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 29-04-2024 r.