Historia

Kościół pw. św. św. Apostołów Piotra i Pawła w Katowicach został wzniesiony w latach 1898–1902 w stylu neogotyckim. Projekt świątyni sporządził Józef Ebers z Wrocławia, a w pracach uczestniczył katowicki budowniczy Erich Kail. Obiekt powstał jako filia Kościoła Mariackiego (Wniebowzięcia NMP) w odpowiedzi na dynamicznie rosnącą liczbę wiernych. Inicjatorem budowy oraz głównym organizatorem funduszy był ówczesny proboszcz parafii mariackiej, ksiądz Wiktor Schmidt. Pod budowę wybrano niezabudowaną parcelę przy ulicy Mikołowskiej w południowej części miasta, należącą wcześniej do rolnika Jana Adamca. Odbiór techniczny budynku nastąpił 17 kwietnia 1902 roku.

Wykończenie wnętrz powierzono architektowi Karolowi Gierlotce oraz artystom plastykom: Stanisławowi Stasiniewiczowi, E. Czarneckiemu i E. Kwiatkowskiemu. Witraże zdobiące prezbiterium oraz nawy wykonano w dwóch warsztatach – U. D. Forol w Münster oraz Lazar w Raciborzu. Organy wybudował znany gliwicki organmistrz Ernst Kurzer, natomiast dzwony wyszły z zakładu F. Otto w Hemelingen; ich uroczyste poświęcenie odbyło się 8 września 1901 roku. Ściany oraz sklepienia świątyni pokryto polichromiami, a figury świętych ufundowali sami parafianie.

W swojej historii budowla pełniła wiele ważnych funkcji o randze regionalnej: w latach 1913–1931 służyła jako kościół garnizonowy, w latach 1922–1925 pełniła funkcję prokatedry Administracji Apostolskiej na Górnym Śląsku, od 11 listopada 1925 roku do 1 sierpnia 1957 roku była pierwszą katedrą nowo utworzonej diecezji katowickiej.

W kolejnych dekadach obiekt przechodził liczne renowacje i naprawy. W 1943 roku firma Berschdorf z Nysy przeprowadziła remont organów. Z kolei w 1967 roku, podczas gwałtownej burzy, uszkodzeniu uległy dach, sklepienia oraz instrument – skutki nawałnicy usunięto jeszcze w tym samym roku. W 1998 roku przeprowadzono generalny remont dachu połączony z wymianą dachówki ceramicznej, a w latach 2000–2002 wyremontowano hełm wieży i poddano konserwacji górną część jej ścian. Od 2009 roku w świątyni sukcesywnie realizowane są kolejne etapy prac remontowo-konserwatorskich. Odnowiono m.in. stolarkę drzwiową (2009), portal wejścia głównego (2012), fragment ogrodzenia (2017) oraz samą wieżę (w etapach: 2012–2014, 2017–2018 oraz 2020–2021). W 2022 roku przeprowadzono renowację elewacji wieży poniżej hełmu. Z kolei w latach 2024–2025 kontynuowano rozpoczęte jeszcze w 2013 roku prace przy elewacji prezbiterium – objęły one odnowienie dwóch ścian tej części budynku oraz wykonanie hydroizolacji tarasu.

Opis

Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Katowicach usytuowany jest w południowo-zachodniej części śródmieścia, u zbiegu ulic Mikołowskiej i Henryka Jordana. Rozlokowano go na osi wschód–zachód, z lekkim odchyleniem w stronę północno-zachodnią. Teren świątyni wydziela ogrodzenie, w którego granicach od strony wschodniej mieści się budynek Katolickiego Przedszkola Niepublicznego im. m. Laury Meozzi „Aniołkowo”. W bezpośrednim sąsiedztwie obiektu, po stronie północnej, znajduje się plebania.

Budowla jest wolnostojąca, orientowana i murowana z cegły. Ma formę neogotyckiej, trójnawowej hali z pseudotranseptem oraz prezbiterium otoczonym pięciobocznie zamkniętym obejściem. Do prezbiterium od stron północnej i południowej przylegają zakrystie. Dominantę w bryle stanowi smukła, czterokondygnacyjna wieża zachodnia, wzniesiona na rzucie kwadratu przechodzącego w wielobok. Jej przyziemie łączy się z prostokątną kruchtą, w której mieszczą się klatki schodowe prowadzące na emporę chóru muzycznego. Kompozycję urozmaicają kaplice usytuowane na przedłużeniu pierwszego przęsła nawy od zachodu oraz kruchty zamykające ramiona transeptu. Nawę główną oraz pseudotransept nakrywają dachy dwuspadowe, przy czym nad zakończeniami ramion poprzecznych przechodzą one w formę wielopołaciową. Na krawędziach dachu korpusu poszczególne przęsła naw bocznych zwieńczono odrębnymi, trójspadowymi daszkami z drewnianymi, ciesielskimi wstawkami, charakterystycznymi dla architektury wernakularnej. Prezbiterium oraz kaplice nakryto dachami pięciospadowymi, zakrystie – dachami dwuspadowymi przechodzącymi w pięciospadowe, natomiast obejście posiada dach jednospadowy. Wieżę wieńczy ostrosłupowy hełm, a u zbiegu pseudotranseptu i prezbiterium, w kalenicy dachu, ulokowano sygnaturkę.

Elewacje licowane są cegłą klinkierową z użyciem cegieł i kształtek glazurowanych, a tynkiem subtelnie podkreślono płyciny fryzu. Poszczególne elewacje artykułowane są równomiernie rozmieszczonymi, ostrołukowymi oknami, uskokowymi szkarpami oraz fryzami z profilowanej, glazurowanej cegły. Otwory okienne charakteryzują się zróżnicowaną formą – w większości są zamknięte ostrołukowo i mają rozglifione krawędzie. Wszystkie przypory, gzymsy podokienne oraz cokół chronią daszki z dachówki ceramicznej.

Elewacja frontowa składa się z dwuosiowej, dwukondygnacyjnej kruchty oraz wysuniętej ryzalitowo czterokondygnacyjnej, jednoosiowej wieży. Masyw wieżowy w osi środkowej flankują czterouskokowe szkarpy, sięgające poziomu czwartej kondygnacji. Główne wejście w przyziemiu podkreśla rozglifiony, ostrołukowy portal zwieńczony trójkątnym szczytem, do którego prowadzą wielostopniowe schody. Powyżej portalu umieszczono duże okno maswerkowe, a na wyższej kondygnacji – rozetę z ceglanym maswerkiem. Ostatnią kondygnację artykułuje wydłużone okno. Hełm wieży pokrywa geometryczna mozaika w kształcie rombów i litery „X”, utworzona z ponad dwudziestu typów profilowanych, glazurowanych kształtek ceramicznych w trzech kolorach: jasnoczerwonym, jasnozielonym i ciemnobrązowym. U podstawy hełmu znajdują się trójkątne wimpergi.

Boczne osie elewacji frontowej (w przyziemiu po obu stronach wieży) mieszczą zamknięte ostrołukowo wejścia boczne, a nad nimi okna o analogicznym wykroju, które doświetlają emporę chóru. W elewacjach bocznych, w polach wydzielonych przyporami, osadzono duże ostrołukowe okna. W pierwszej osi do korpusu przylegają kaplice o zbliżonej artykulacji, zwieńczone fryzem rozetkowym. Trzyosiowe ramiona pseudotranseptu od strony północnej i południowej artykułowane są otworami wejściowymi. Prezbiterium, z wyodrębnionym w przyziemiu obejściem, wieńczy rozbudowany fryz arkadowy z rozetami.

Wnętrze świątyni nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Nawy korpusu rozdzielają ostrołukowe arkady, które wspierają się na filarach z profilowanej i glazurowanej cegły; przy filarach ustawiono figury świętych. Empora chóru muzycznego w części zachodniej opiera się na analogicznych arkadach. W oknach prezbiterium oraz naw umieszczono neogotyckie witraże przedstawiające postaci świętych Piotra i Pawła, Świętą Rodzinę, Matkę Boską Bolesną oraz Chrystusa. Z pierwotnego wyposażenia przetrwała jedynie neogotycka chrzcielnica wykonana w warsztacie Heinricha Mrowietza oraz figury patronów – śś. Piotra i Pawła – pochodzące z dawnego ołtarza głównego. W południowo-zachodniej kaplicy bocznej, w posadzce, wmurowano płyty nagrobne biskupów katowickich, m.in. Arkadiusza Lisieckiego, Stanisława Adamskiego oraz Herberta Bednorza.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 04.2026 r.