Historia

Jezuitów do Kalisza sprowadził w 1583 roku prymas, arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski. On to założył Kolegium Jezuickie, które było drugim w Wielkopolsce po Kolegium w Poznaniu. Samo Kolegium zaprojektowali Jan Maria Bernardoni i współpracujący z nim Albin Fontana, a jego budowa rozpoczęła się w 1586 roku. Budynek kolegium, obecnie budynek starostwa, stanął wówczas poza murami miasta. Na wyburzenie części murów miejskich zgodę wydał król Zygmunt III Waza w 1590 roku. Prace przy budowie kolegium i nowych murów obronnych ukończono w 1591 roku. W latach 1824-25 budynki kolegialne, po kasacie klasztoru, zostały przebudowane według projektu Sylwestra Szpilowskiego. Kościół pw. św. Wojciecha i św. Stanisława wybudowano w latach 1592-97. Pierwotnie miała stanąć w Kaliszu tylko kaplica. Jednakże na polecenie prymasa Stanisława Karnkowskiego plany zmieniono. Kaliską świątynię postawiono (po raz pierwszy w kraju) na zamknięciu ulicy, co w sposób świadomy służyło jej wyeksponowaniu. Do jej wnętrza wchodzimy prosto z ul. Kolegialnej. Ponadto nadano jej cechy barokowe w odróżnieniu od wszechoobecnego wówczas gotyku. Już te fakty stawiają ją w rzędzie cennych realizacji. Budowę kościoła prowadził czynny wówczas w Kaliszu Albin Fontana. Przy wykończeniu wnętrza pracowali architekt J. Brizzio i budowniczy Jerzy Hoffman. W 1638 roku do zachodniej strony kościoła dostawiono kaplicę fundacji rodziny Szyszkowskich. Kościół był świątynią katolicką do czasu kasaty zakonu jezuitów w 1773 roku. Kalisz po I rozbiorze Polski znalazł się w zaborze pruskim. Ocalały zgromadzenia i kolegia jezuickie na terenie Cesarstwa Rosyjskiego. Główne ich ośrodki działały w latach 1873-1920 na terenie Białorusi. Odrodzenie zakonu w późniejszych dziesięcioleciach zawdzięczamy w głównej mierze funkcjonującym tam zgromadzeniom i szkołom. Po kasacie klasztoru wyposażenie kościoła zostało rozproszone i znalazło się w innych kaliskich świątyniach. Ołtarze boczne np. przeniesiono do kolegiaty. W 1785 roku prośbę o przejęcie nieużytkowanej świątyni wystosowali do władz kaliscy protestanci. W 1798 r. doszło do ekssakrowania kościoła przez biskupa Ignacego Krasickiego i oddania go gminie ewangelickiej. Protestanci usunęli z jego wnętrza konfesjonały i boczne ołtarze. Likwidacji uległa kaplica Szyszkowskich. Dobudowano drugi balkon nad chórem muzycznym przeznaczony dla fabrykantów. W 1854 roku podwyższono boczną wieżę dzwonną. Kościół ponownie stał się katolicki po 1945 roku gdy został przejęty przez wojsko polskie. Obecnie jest kościołem parafialnym rzymsko-katolickim Ordynariatu Polowego. Pierwsze poważne remonty przeszedł w latach 80. XX w. W tymże czasie przeprowadzono badania podziemi. Ostanie prace badawcze i konserwatorskie po 2010 roku sprawiły, iż kościół został laureatem konkursu Zabytek Zadbany w 2021 roku w kategorii „utrwalenie wartości zabytkowej obiektu”. Należy dodać, że dzięki nowej infrastrukturze technicznej powstała w świątyni nowoczesna przestrzeń koncertowa nawiązująca do jezuickich tradycji w podkreślaniu roli muzyki liturgicznej. Kościół posiada wyjątkową akustykę, o którą potrafili zadbać budowniczowie jezuickich świątyń.

Opis

Kościół usytuowany jest w południowo-wschodniej pierzei ul. Kolegialnej, na wschód od rynku, na osi ul. Chodyńskiego. Sąsiaduje z gmachem dawnego Kolegium Jezuickiego i pałacem arcybiskupim (siedziba władz wojewódzkich i gubernialnych, obecnie samorządowych) oraz budynkiem dawnego Korpusu Kadetów. Fasady obu gmachów - podobnie jak świątyni – zwrócone są na ul. Kolegialną. Kompleks stanowi istotny fragment przestrzeni organizującej północno-wschodnią część historycznego centrum Kalisza. W pobliżu znajdują się bazylika (wcześniej kolegiata) pw. Wniebowzięcia NMP (Sanktuarium św. Józefa) przy Pl. św. Józefa i czynna cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy ul. Niecałej. Na wschód od kompleksu rozciąga się urokliwy Park Miejski, najstarszy w Polsce bo założony już w 1798 roku. Zachodnia część jego terenu była niegdyś klasztornym ogrodem.

Kościół posiada formę trójnawowej bazyliki z emporami nad nawami bocznymi. Korpus nawy głównej o czterech przęsłach, zamknięty jest jednoprzęsłowym, nieco węższym prezbiterium poligonalnie zamkniętym. Nawa i prezbiterium mają tę samą wysokość. W przedłużeniu nawy południowo-zachodniej przy prezbiterium znajduje się czworoboczna wieża wybudowana w pocz. XVII w. równa wysokości kościoła. W niej to pierwotnie mieściło się obserwatorium astronomiczne, uruchomione w 1613 roku przez flamandzkiego jezuitę Karola Malaperta. Obok usytuowana jest zakrystia z korytarzem łączącym kościół z dawnym kolegium. Świątynia zbudowana jest z cegły, na fundamentach kamienno-ceglanych i otynkowana. Prezbiterium i wieża opięte są szkarpami. Kościół wzdłuż nawy południowej posiada cztery krypty grobowe odkryte w 1983 roku. Dachy kościoła pokryto dachówką karpiówką. Więźba dachowa jest w znacznej mierze wtórna o ustroju drewnianym storczykowym. Fasada kościoła od ul. Kolegialnej ma wysoki szczyt o falistych spływach i jest rozczłonkowana pilastrami toskańskimi w wielkim porządku, coo jest wyraźnym nawiązaniem do macierzystej świątyni jezuitów w Rzymie. Fasadę zwieńczono belkowaniem z tryglifami i wydatnym gzymsem. Pomiędzy pilastrami umieszczono okna i blendy okienne zamknięte półkoliście. Oś fasady akcentuje arkadowy portal o późnorenesansowej formie, ujęty półkolumnami, zwieńczony belkowaniem i trójkątnym tympanonem. W nim to umieszczono tablicę fundacyjną i datą 1589, podtrzymywaną przez dwa aniołki. Wyżej znajduje się kartusz herbowy z herbem Junosza prymasa Stanisława Karnkowskiego. Pierwotnie portal przeznaczony był dla mniejszego kościoła. Jego poziom i sposób wykonania wskazuje, iż powstał prawdopodobnie w warsztacie krakowskim Jana Michałowicza z Urzędowa.

Nawa główna kościoła jest otwarta do bocznych arkadami filarowymi o profilowanych archiwoltach, wspartych na impostach. W podobnym układzie są także arkady empor ponad nawami bocznymi. Ściany nawy głównej i prezbiterium są rozczłonkowane pilastrami z belkowaniem z tryglifami i wydatnym gzymsem z ząbkowaniem obiegającym cały kościół. Prezbiterium, nawa główna oraz zakrystia mają sklepienie lunetowe na gurtach. Nawy boczne i empory zaś mają sklepienie w postaci kolebek krzyżowych oddzielonych gurtami. W nawach bocznych na sklepieniach znajduje się dekoracja stiukowa z ok. poł. XVIII w. Empory w górnej części mają drewniane ażurowe przesłony o bogatej rokokowej dekoracji.

Rytm dzielących na przęsła toskańskich kolumn we wnętrzu kościoła kieruje uwagę ku monumentalnemu ołtarzowi głównemu z 1715-18. Bogaty wystrój sztukatorski oraz malarsko snycerski pochodzi z lat 1730-1750. Iluzjonistyczne kanelury na pilastrach i marmoryzacja podkreślają elementy architektoniczne. Ich uzupełnieniem są ornamenty o motywach rokoka i regencji. Wśród wyposażenia kościoła na szczególną uwagę zasługuje wczesnobarokowy nagrobek prymasa Stanisława Karnkowskiego z 1611 r.oku umieszczony w prezbiterium. Doczesne szczątki zostały przeniesione po objęciu kościoła przez ewangelików do pobliskiej kolegiaty. Nagrobek mimo migracji innego wyposażenia kościoła ocalał. Imponujące dzieło wykonano z różnokolorowego marmuru, piaskowca i alabastru. W odróżnieniu od wcześniejszych gotyckich i renesansowych nagrobków, na których przedstawiono zmarłego w pozycji leżącej, kaliska płyta nagrobna przedstawia klęczącego prymasa, co wprowadziło do sztuki sepulkralnej motyw tzw. „wiecznej modlitwy”. Niezwykle pięknym i cennym obiektem jest także intarsjowana (z różnego rodzaju drewna) ambona z 1599 roku. 

Dzięki wnikliwym badaniom i istniejącej ikonografii w trakcie ostatniego remontu odtworzono pierwotny wygląd i kolorystykę fasady z okresu projektu kościoła. Zachowano i zakonserwowano pierwotną posadzkę w prezbiterium z XVI/XVII w., pierwotne posadzki w nawach i dokonano uzupełnień z wapienia olandzkiego (XVIII w.). Wykonano konserwację i odtworzenie sztukaterii w nawach bocznych, wypraw tynkarskich i warstw malarskich ścian i sklepień. Dokonano odkrycia i częściowej rekonstrukcji dekoracji architektonicznych. Odtworzono ikonograficzny program kaplic w nawach bocznych poprzez odkrycie malowideł odnoszących się wezwań i symboliki świętych jezuickich. Odkryto ślady po istniejących dawniej w kościele ołtarzach bocznych. Odkryto także XVIII-wieczny wizerunek kościoła jezuitów w Kaliszu. Ponadto, przeprowadzono wiele innych prac przy wyposażeniu kościoła. Całość prac prowadzona z ogromnym pietyzmem i poszanowaniem dla zachowanej substancji historycznej uwypukliła kolejne nawarstwienia dziejowe. Zarówno czytelne jest dzieło jezuitów, okres bytności i działania protestantów oraz obecność żołnierzy wojska polskiego. Świątynia nosi w swej przestrzeni pamięć o żołnierzach Armii gen. Władysława Andersa, ofiarach zbrodni katyńskiej i żołnierzach Armii Krajowej. 

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 9.05.2025 r.