Historia 

Podmiejska rezydencja Maxa Erfurta, właściciela miejscowej fabryki papieru, została wzniesiona według projektu Alfreda Daehmela w latach 1901-1903 na trenie dawnej wsi Strupice (Straupitz). W 1851 roku rodzina Efrurtów, jeleniogórskich fabrykantów, zakupiła tutejszy młyn zbożowy, obiekt o tradycji sięgającej średniowiecza, z zamiarem przekształcenia go w młyn papierniczy. Max Erfurt odziedziczył fabrykę w 1881 roku.

W 1954 roku wieś Strupice została włączona w obręb miasta. W latach 1960-80 na tym terenie powstało duże osiedle mieszkaniowe „Zabobrze”, co radykalnie zmieniło kontekst przestrzenny zespołu willi, który otoczony został blokami mieszkalnymi i nowym układem ciągów komunikacyjnych. Przez lata willa funkcjonował jako siedziba Zakładu Badawczo-Wdrożeniowego Instytutu Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechniki Wrocławskiej. Następnie przeszła na własność miasta. W latach 2020-2023 w związku z adaptacją na potrzeby osiedlowego domu kultury, przeprowadzono kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie willi, altany i budynku gospodarczego oraz uporządkowano park. W uznaniu wysokiego poziomu prac, które wykonane zostały ze szczególnym pietyzmem oraz zachowaniem najwyższych standardów konserwatorskich, zespół willi uzyskał tytuł laureata w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany” 2024.

Obecnie jest siedzibą Osiedlowego Domu Kultury „Zameczek”. Ogólnie dostępny, służy integracji lokalnej społeczności.

Opis 

Zespół secesyjnej willi Maxa Erfuta, położony jest w północnej części miasta, na terenie współczesnego osiedla „Zabobrze”, po południowo-wschodniej stronie Alei Jana Pawła II, będącej jedną z głównych arterii komunikacyjnych. Rozplanowany został na rozległej parceli, z parkowym urządzeniem. Budynki zespołu: willa, oficyna mieszkalno-gospodarcza oraz niewielki budynek gospodarczy utrzymane są w jednolitej stylistyce, murowane o elewacjach licowanych białą cegłą klinkierową, zdobionych piaskowcowym detalem architektonicznym. Altana widokowa wzniesiona została w konstrukcji drewnianej. Willa z dominantą wysokiej narożnej wieży, usytuowana została w środkowej części zespołu. Jest to dwukondygnacyjna, wysoko podpiwniczona budowla o silnie rozczłonkowanej bryle urozmaiconej ryzalitami, wykuszami, zadaszonymi balkonami i loggiami, kryta wielopołaciowym ceramicznym dachem, mieszczącym dwukondygnacyjne użytkowe poddasze. Iglicę dachu narożnej wieży wieńczy odtworzona chorągiewka z datą „1902”. Wysoki cokół budynku wyłożono rustykalnymi piaskowcowymi boniami. Szczyty elewacji oraz ostatnia kondygnacja wieży wyróżnione zostały ozdobnym układem belek konstrukcji szachulcowej. Otwory okienne, o zróżnicowanych kształtach i wielkości, ujęto opaskami z rustykalnie opracowanym nadprożem. Wejście główne, rozwiązane zostało w formie płytkiego ganku, otwartego półkolistą arkadą, wspartą na niewysokiej kolumnie. Archiwoltę arkady z wydatnym kluczem oraz głowicę kolumny zdobi bogaty detal złożony ze stylizowanych, zwierzęco-floralnych, motywów. Nad gankiem założono zadaszony balkon z piaskowcową balustradą i narożną kolumną. Zachowany jest pierwotny układ wnętrza willi, z prostokątnym obszernym holem mieszczącym okazała klatkę schodową. Szczególnie interesujący jest, prezentujący wysoką klasę artystyczną, oryginalny bogaty secesyjny wystrój, w postaci  indywidualnie kształtowanych złoconych i malowanych sztukaterii, dekoracji malarskiej oraz snycersko zdobionych elementów drewnianych. Zachowała się balustrada głównej klatki schodowej, stolarka drzwiowa, płycinowe boazerie, osłony na grzejniki, ażurowe przepierzenia oraz szafy wnękowe. Ocalały również witraże, w nadświetlu otworu drzwiowego wejścia głównego oraz w oknie bocznej klatki schodowej, gdzie odczytamy sygnaturę: Kunstanstalt Gernstner&Werner/Görlitz 1903. Zachowane są także dwa kominki, w pomieszczeniu na parterze zbudowany ze szkliwionych kafli oraz w holu wykonany z różowego piaskowca. W przedsionku przetrwała ornamentalna ceramiczna posadzka.

Przy willi, po jej wschodniej stronie, ustawiona została, drewniana altana widokowa, zbudowana na murowanym wysokim podpiwniczeniu, ukrytym w ziemnym wzgórku, wzmocnionym kamiennym omurowaniem. Altana założona na palnie ośmioboku, przykryta została rozbudowanym ceramicznym dachem, o ozdobnie kształtowanych belkach, z czworoboczną ażurową latarnią. Do altany prowadzą kamienne, masywne schody. W głębi parceli, na tyłach willi, znajduje się niewielki budynek gospodarczy, wzniesiony na planie prostokąta, kryty odtworzonym ceramicznym dachem półszczytowym, z ostrosłupową sygnaturką. W północnej części założenia natomiast usytuowana została dwukondygnacyjna oficyna mieszkalno-gospodarcza, o elewacjach w górnej części wyłożonych drewnianą okładziną.

Park urządzony został w układzie swobodnym, pierwotnie z kaligraficznym układem ścieżek. W jego południowej części, w obniżeniu, rozplanowano dwa nieregularne stawy, połączone kanałem, nad którym pierwotnie założony był mostek. W parku zachował się starodrzew, w postaci szpaleru z klonów i dębów, poprowadzonego wzdłuż północno-zachodniej granicy zespołu, grupy świerków pospolitych oraz pojedynczych egzemplarzy sosny czarnej i buku. Pierwotny układ ścieżek został zmieniony, przez wprowadzenie licznych wtórnych nasadzeń. 

Wjazd na teren zespołu prowadzi od zachodu, poprzez założoną na osi fasady willi, okazałą dwuskrzydłową bramę z furtką. Metalowe skrzydła bramy i furtki, wykonane w formie ozdobnych krat w secesyjnej stylistyce, osadzone zostały w murowanych filarach, licowanych białą cegłą klinkierową, zwieńczonych piaskowcowymi czapami.

Obiekt dostępny w godzinach pracy Domu Kultury.

Oprac. Maria Czyszczoń, NID OT Wrocław, 23.05.2025 r.