Budynek Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, ob. Miejski Ośrodek Kultury, Jarosław
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Budynek Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, ob. Miejski Ośrodek Kultury

Jarosław

photo

Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Jarosławiu jest jednym z najokazalszych gmachów tego Towarzystwa w Galicji. Powstał wg projektu uznanego architekta Teodora Talowskiego i ma duże walory artystyczne. Świadczy także o prężnym działaniu tej organizacji w Jarosławiu. Budynek „Sokoła” jest również jednym z ważniejszych przykładów obiektu użyteczności publicznej w mieście oraz ważnym elementem wnętrza pl. Mickiewicza.

Historia

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Jarosławiu powstało w 1889 r. Już w 1892 r. rozpoczęto działania mające na celu budowę własnej siedziby. W 1899 r. powstał projekt sokolni autorstwa arch. Teodora Talowskiego, w tym samym roku rozpoczęto prace budowlane pod kierunkiem inż. Piotra Kopystyńskiego. Pod koniec 1900 r. budynek został ukończony. Ok. 1910 r. ze względu na duży dług związany z budową obiektu jego piętro zaadoptowano na mieszania oraz rozpoczęto działalność kinematograficzną. W czasie I w. św. sokolnia była zajęta przez wojska austriackie, rosyjskie; mieścił się w niej również szpital. Po II w. św. budynek został zawłaszczony przez nową władzę - mieścił kino, był siedzibą „Jarosławskiego Klubu Sportowego”. Pomimo usilnych starań Towarzystwo nie odzyskało już budynku, a w 1947 r. ono samo zostało zlikwidowane. Budynek „Sokoła” stał się własnością państwową i siedzibą Jarosławskiego Domu Kultury - ob. Miejski Ośrodek Kultury. W l. 70. XX w. przeprowadzono adaptację z dostosowaniem budynku do funkcji Domu Kultury (m.in. zamurowano taras oraz całkowicie wymieniono wyposażenie).

Opis

Budynek Sokoła został wybudowany w zach. cz. niewielkiego pl. Mickiewicza, znajdującego się w ciągu głównej drogi przebiegającej przez Jarosław. Otoczony drogami: od pn. pl. Mickiewicza, od zach. ul. Sikorskiego, od pd. i wsch. niewielka droga wewnętrzna. Budynek o stylistyce eklektycznej/historyzującej. Założony na planie prostokąta, z głównym wejściem w ścianie wschodniej. Większą część przyziemia zajmuje sala widowiskowa ze sceną w pd.-zach. narożniku. Sokolnia jest dwukondygnacyjna z podpiwniczeniem. Budynek charakteryzuje się zwartą bryłą urozmaicaną ryzalitami elewacjach zach., pn. i wsch., przekrytą dachem polskim, nad ryzalitami trójspadowymi, a nad sceną płaskim. Dolne połacie dachu polskiego i dachy nad ryzalitami pokryte zostały trójbarwnymi dachówkami ułożonymi w dekoracyjny deseń. Pierwotnie w bryle wyróżniał się ryzalit w pn. cz. zach. elewacji, do którego od pd. dostawiona była niższa przybudówka mieszcząca scenę, a nad nią przekryty taras. Po obmurowaniu tarasu ta różnica została zniwelowana. Obiekt został wymurowany z cegły, o elewacjach w większości otynkowanych, a w części ceglanych. Brak informacji o konstrukcji stropów. Elewacją frontową jest elewacja pn., natomiast główne wejście znajduje się w elewacji wsch. Elewacje na wysokim cokole. Parter o dekoracji pasowej, z klińcami nad otworami. Elewacje piętra ceglane o tynkowanych dekoracjach pasowych, zwieńczone wydatnym gzymsem z fryzem arkadkowym. Inaczej opracowana elewacje pd. i sceny - całe pokryte dekoracją pasową. Elewacja frontowa zaakcentowana centralnym ryzalitem dekorowanym półkoliście zakończoną płyciną, w której zwieńczeniu umieszczono duży, płaskorzeźbiony herb Jarosławia. Ryzalit w II kondygnacji ramowany przez kamienne półkolumny. Całość zwieńczona szczytem w formie zdwojonej wimpergi dekorowanej sterczynami, płaskorzeźbioną tarczą z orłem oraz rzeźbą uskrzydlonego mężczyzny w zwieńczeniu - symbolu tężyzny fizycznej. Podobnie zaprojektowany został ryzalit w pn. cz. zach. elewacji - także z herbem Jarosławia, powyżej z herbem Pogoni, a w zwieńczeniu ustawiono rzeźbę wznoszącego się orła. Elewację wsch. zdobi masywny, trójosiowy ryzalit, z wejściem na osi; którego osie zwieńczone są wimpergowymi szczytami. Szczyt środkowy wyższy i z napisem: POLSKIE / TOWARZYSTWO / GIMNASTYCZNE / ”SOKÓŁ”.

Dostęp do zabytku ograniczony. Obiekt dostępny z zewnątrz, częściowo wewnątrz. Ewentualna możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Bartosz Podubny, OT NID w Rzeszowie, 08-07-2015 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Jarosław, Gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” obecnie Miejski Ośrodek Kultury, oprac. T. Piekarz, 1995 r. (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu)
  • Sołtysik A., Język form Teodora Talowskiego a współczesna kompozycja architektoniczna, Kraków 2012.
  • Zaborniak S., Na galicyjskim  szlaku gniazd  Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" 1884-1914, Rzeszów 2004.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1899 - 1900
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: pl. Mickiewicza 5, Jarosław
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. jarosławski, gmina Jarosław (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy