Historia

Kościół parafialny usytuowany w południowo-wschodnim narożniku średniowiecznego miejskiego założenia, w najwyższym punkcie miasta, sprzężony z przebiegającym w sąsiedztwie murem miejskim, sugeruje pełnienie przez niego funkcji obronnych. Budowany etapami, w pierwszym w latach 1317-1325 powstało trójprzęsłowe prezbiterium, w drugim, przypadającym na drugą połowę XIV wieku, wzniesiono korpus nawowy z dwoma portalami, północnym i zachodnim. W 1550 roku od strony północnej dobudowano do prezbiterium wieżę o wysokości 27 m, wieńcząc ją szczytem stanowiącym formę przejściową między pruskim gotykiem, a renesansem. W 1624 roku do północnej strony korpusu nawowego dobudowano kruchtę. Po sekularyzacji Prus Zakonnych kościół przeszedł w ręce protestantów. Do końca XVI wieku był najbardziej reprezentacyjną budowlą w mieście. W XVIII wieku obiekt był dwukrotnie trawiony przez pożary i wymagał remontów i napraw, które przeprowadzono w 1730 roku i następnie pod koniec XVIII wieku. W 1904 roku do elewacji zachodniej dobudowano drugą kruchtę. W 1905 roku budynek został poddany gruntownemu remontowi. Po 1945 roku kościół stał się ponownie świątynią katolicką. W latach 70. i 80. XX wieku, w obrębie obiektu przeprowadzono zakrojone na szeroką skalę prace budowlano-konserwatorskie i badawcze, których priorytetem było przywrócenie gotyckiej aranżacji wnętrza. Przeprowadzone w latach 2022-2024 prace badawczo-konserwatorskie ujawniły nieznane do tej pory elementy z historii budowy obiektu oraz jego wystroju. Najciekawsze z nich dotyczyły wnętrza prezbiterium, gdzie min. natrafiono na późnogotyckie fryzy oraz wymalowania pochodzące z pocz. XX wieku.

Opis

Murowaną z cegły bryłę posadowiono na kamiennym cokole. Oskarpowany, jednonawowy korpus, zakończony wydłużonym prezbiterium został wkomponowany w południowo-wschodni narożnik miejskich murów obronnych. Szczyt prezbiterium i zachodni szczyt korpusu nawowego są dzielone profilowanymi półpilastrami zwieńczonymi sterczynami. W przestrzeniach pomiędzy pilastrami znajdują się tynkowane blendy. Wschodni, gotycki, gładki szczyt korpusu zwieńczono pinaklami. Wieża przylegająca od strony północnej do prezbiterium, wzniesiona na planie prostokąta ma wysokość 27 metrów i podobnie jak korpus nawowy i prezbiterium została przykryta stromym dachem dwuspadowym opartym na drewnianej konstrukcji. Od strony północnej i zachodniej do ścian kościoła przylegają dwie kruchty. Zewnętrzne lico południowej ściany korpusu nawowego zdobi polichromowany fryz umieszczony pod okapem połaci dachowej. Do wnętrza prowadzą dwa gotyckie ostrołukowe portale. Prezbiterium od korpusu nawowego oddziela ostrołukowy łuk tęczowy.

Wnętrze świątyni kryte płaskimi drewnianymi stropami doświetlają ostrołukowe okna witrażowe. Pochodzące z 1899 roku witraże figuralne, umieszczone w prezbiterium, zawierają sceny z życia Chrystusa, natomiast w szczycie zachodnim, nad emporą organową znajduje się witraż ze sceną ukrzyżowania pochodzący z początku XX wieku. Wnętrze świątyni zdobią późnogotyckie polichromowane fryzy umieszczone tuż pod sufitem, w prezbiterium dodatkowo w połowie wysokości ścian. Wyposażenie świątyni stanowi rokokowy ołtarz główny autorstwa Jana Henryka Selcke z Prabut. W nastawie współczesna figura Matki Boskiej Fatimskiej oraz zasuwany obraz Modlitwy w Ogrójcu z 1786 roku wykonany przez Christiana Bernarda Rode z Gdańska. Wśród wyposażenia należy również wymienić ambonę z przedstawieniami czterech ewangelistów i neogotycką chrzcielnicę. Dwa stylizowane ołtarze boczne pochodzą z 1990 roku. W podziemiach kościoła znajdują się trumny, z których dwie zawierają szczątki patronów kościoła z rodu Finckensteinów.

Oprac. Hanna Mackiewicz, OT NID w Olsztynie, 27.09.2025