Historia

Odmienny rozstaw torów kolejowych w Prusach i Cesarstwie Rosyjskim sprawił, że w Grajewie zorganizowano stację przeładunkową towarów oraz komorę celną. Stacja ta w dużym stopniu zaważyła na rozwoju miasta. Kolejową wieżę ciśnień w Grajewie wybudowano w 1896 roku, a ponad 20 lat po uruchomieniu linii kolejowej Brześć - Białystok - Grajewo, co miało miejsce w 1873 roku. Problem zaopatrywania lokomotyw w wodę, zamienianą w kotłach w parę pojawił się wraz z wprowadzeniem na kolei trakcji parowej. Konieczny postój w celu napełniania tendrów (w kolejnictwie, wagon specjalnej konstrukcji do przewozu węgla i wody dla parowozu) wodą rozwiązywała tzw. stacja wodna. W skład takiej kolejowej stacji wodnej wchodziło ujęcie wody, pompownia oraz rezerwuar, mający za zadanie zapewnić odpowiednie ciśnienie wody i wyrównać okresowe różnice. Miał zwykle postać wieży ze zbiornikiem na jednej z górnych kondygnacji stąd nazwa - wieża ciśnień. Grajewska wieża ciśnień została wyłączona z użytku w latach 80. XX wieku. W 2002 roku nastąpiło przeniesienie użytkowania wieczystego PKP na rzecz Skarbu Państwa, w imieniu którego działał Starosta Grajewski. Wówczas to odnowiono elewacje wieży, zabezpieczono konstrukcję stropów i więźby oraz pomalowano pokrycie dachowe. Obiekt pozostaje nieużytkowany. Dzięki zachowanemu w części wyposażeniu wieża odznacza się wartościami naukowymi, dokumentuje bowiem poziom zaawansowania technicznego kolei z końca XIX wieku.

Opis    

Wieża usytuowana jest w północno zachodniej części miasta, po zachodniej stronie torów kolejowych, nieopodal budynku dworca. Ustawiona równolegle do torów i ulicy Kolejowej. Wolnostojąca. Wieża ciśnień niezbędna była w systemie zaopatrywania w wodę infrastruktury kolejowej w obrębie stacji Grajewo. Wieża została zbudowana na planie prostokąta o ściętych narożach, trzykondygnacyjna, z trzecią kondygnacją nadwieszoną nad dwiema pozostałymi, nakryta dachem uskokowym (polskim) ośmiopołaciowym. Murowana z cegły, tynkowana zewnątrz i wewnątrz, ustawiona na fundamencie kamienno-ceglanym. Dach kryty blachą. Elewacje w kondygnacji drugiej zakończone profilowanymi końcówkami belek stropowych dźwigających płatwie, na których wspierają się ściany trzeciej, nadwieszonej kondygnacji, także zakończonej profilowanymi końcówkami belek stropowych. 

Układ przestrzenny wnętrza wieży podporządkowany był funkcji. W poszczególnych kondygnacjach wnętrze jednoprzestrzenne. Pierwsza kondygnacja trzonu wieży przeznaczona była do umieszczenia pieca (podgrzewanie wody zapobiegające zamarzaniu podczas mrozów), druga do zamontowania urządzeń i przewodów wodnych, trzecią kondygnację tworzy głowica i na jej poziomie znajdował się zbiornik. Z wyposażenia zachowały się instalacje, zbiornik na wodę oraz piec wykonany w Odlewni Żeliwa „J. John” w Łodzi. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających tylko z zewnątrz.

Oprac. Tomasz Rogala, Oddział Terenowy w Białymstoku 30.11.2015 r.

Uzupełnienie: Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku, 20.12.2025 r.

Bibliografia    

• Brzeziński P., Kolejowe wieże ciśnień wczoraj, dziś i jutro, „Architektura” 2011, z. 14, s. 53-57.
• Dobroński A., Infrastruktura społeczna i ekonomiczna guberni łomżyńskiej i obwodu białostockiego (1866-1914), Białystok 1979.
• Gubańska R., Kolejowe wieże ciśnień jako przykład rozwoju myśli technicznej, [w:] Obiekty kolejowe. Układy przestrzenne, architektura, elementy techniki, pod red. W. Czarneckiego i M. Proniewicza, Białystok 2005, s. 245-256.
• Jerczyński M., Kolejowe stacje wodne cz.1, Wieże ciśnień, „Świat Kolei” 2002, nr 10, s. 18-26.
• Jerczyński M., Kolejowe stacje wodne cz. 2, Pompownie, „Świat Kolei” 2002, nr 11, s. 16-21.
• Towarzystwo Akcyjne Fabryk Budowy Transmisji, Maszyn i Odlewni Żelaza „J. John” w Łodzi, „Inżynier Kolejowy” 1926, nr 8-9, s. IV -V.