Zabytek jest jednym z najciekawszych kościołów wieńcowych na terenie województwa opolskiego, a także w ogóle w granicach Śląska. Jego wyjątkowość przejawia się m.in. w nietypowym rzucie na planie krzyża łacińskiego o trójbocznych zamknięciach wszystkich jego ramion, a także w postaci kolebkowego przekrycia całego wnętrza. Unikalne w skali całego kraju jest wezwanie kościoła, którego patronem jest francuski biskup św. Brykcjusz, następca św. Marcina.

Historia

Zanim wzniesiono kościół pw. św. Brykcjusza, nieopodal miejsca, w którym został on wybudowany, powstała niewielka kaplica w konstrukcji drewnianej. Istniała ona już w 1594 r., a jej budowa była związana z rozwijającą się popularnością tego miejsca, spowodowaną przez wybijające tutaj źródło, któremu przypisywano uzdrawiającą moc. Kaplica powstała na gruntach należących do wolnego sołectwa, które istniało w Gościęcinie najpewniej od czasu lokowania wsi na prawie niemieckim w 1225 r.

Miejsce to musiało cieszyć się popularnością, bowiem w 1660 r. wolny sołtys Martin Wolff uzyskał zgodę kapituły wrocławskiej na budowę nowej kaplicy. Okazały obiekt ukończono w 1661 r., jednak prace przy jego wyposażaniu kontynuowano w kolejnych latach. Konsekracji kościoła, czy też kaplicy polnej lub kościoła pątniczego jak zamiennie nazywano obiekt do 1945 r., dokonał w 1674 r. biskup Karl Franz Neander von Petersheide.

Nowo wzniesiony obiekt wpisał się w rozwijający się prężnie ruch pielgrzymkowy. Do Gościęcina przybywali nie tylko okoliczni mieszkańcy, ale również ci z odleglejszych miejscowości oraz z Czech, gdzie kult Brykcjusza był szerzej rozpowszechniony. Utrzymanie kościoła zapewniał fundusz rodziny Wolff, a także datki składane przez pątników. Pierwsze poważniejsze i udokumentowane prace remontowe przeprowadzono pod koniec XVIII oraz na przełomie XVIII i XIX w. W tym czasie wymieniono pokrycie dachowe i odbudowano zniszczone organy, a także przeprowadzono inne, nieokreślone bliżej, niewielkie prace. Druga gruntowna renowacja kościoła miała miejsce w latach 1873-1880. W 1890 r. z kolei wymieniono organy i pomalowano wnętrze.

Ruch pątniczy na przestrzeni XIX i w początkach XX w. osłabł, pielgrzymi zamiast Gościęcina wybierali raczej pobliskie Piekary, a nawet odległą Częstochowę. Trend ten miał zamiar odwrócić nowy proboszcz parafii w Gościęcinie ksiądz Franz Buschmann. Od objęcia funkcji w 1930 r. dążył do ponownego skierowania rzeszy pątników do kościoła św. Brykcjusza.

W tym celu rozbudował pustelnię oraz zagospodarował jej otoczenie, w którym założony został sad, a także gdzie powstały stacje drogi krzyżowej. Proboszcz starał się również o przeprowadzenie remontu samego kościoła, na który na próżno starał się uzyskać fundusze państwowe. Z lakonicznych informacji wiemy, że planowane były prace polegające na remoncie konstrukcji i poszycia wieży, przeglądzie i naprawie gontu, naprawie i malowaniu stolarki, odnowieniu partii tynkowanych oraz malowaniu wnętrza włącznie z częścią wyposażenia. W późniejszym okresie, z uwagi na pogarszający się stan zachowania kościoła, planowano również remont więźby dachowej oraz dolnej partii zrębu. Prac tych nie zrealizowano.

Kościół, a w zasadzie jego dach, został uszkodzony w wyniku działań wojennych prowadzonych na tym terenie w początku 1945 r. Zniszczenia były poważne, a dach pospiesznie zabezpieczono. W okresie powojennym ruch pielgrzymkowy zamarł niemal całkowicie, a wobec znacznych zniszczeń kościoła parafialnego, to na nim skupiała się uwaga proboszcza. W związku z pogarszającym się stanem zachowania drewnianej świątyni, szeroko zakrojone prace remontowe przeprowadzono w kościele pw. św. Brykcjusza dopiero w latach 1973-1974. W ich wyniku wymieniono znaczną część konstrukcji więźb dachowych, podwaliny, oczepy i pewną ilość bierwion, konstrukcję wieży na sygnaturkę, wykonano nowe pokrycie dachowe oraz pobito nowym gontem ściany.

Opis

Kościół pw. św. Brykcjusza jest elementem założenia pątniczego zlokalizowanego przy drodze wiodącej z Gościęcina do miejscowości Kózki. Jest położony w pewnym oddaleniu od obu miejscowości, na niewielkim wyniesieniu terenu, pośród pól uprawnych, w otoczeniu cmentarza i starodrzewu.

Kościół został wybudowany w konstrukcji wieńcowej, na podmurówce z kamienia polnego i cegły ceramicznej. Zrąb w całości od zewnątrz pobitym jest gontem, który poczerniono substancją impregnującą.  Otwory drzwiowe zamknięte są prosto. W nich osadzona jest stolarka w konstrukcji płycinowo-ramowej, jedno- lub dwuskrzydłowa. Otwory okienne o zróżnicowanej wielkości zamknięte łukiem odcinkowym oraz oculusy. W otworach osadzona jest ślusarka ze szkleniem w profilach ołowianych. Więźby dachowe nawy i prezbiterium oraz skrzydeł transeptu w konstrukcji jętkowej wolnej. Pokrycie dachowe z gontu układanego podwójnie, poczernionego substancją impregnującą. We wnętrzu drewniane koleby, pod chórem muzycznym strop nagi. Chór muzyczny wsparty na sześciu słupach, oddzielony od nawy parapetem, z kolei boczne empory wsparte na czterech słupach. Chór i jedna z empor dostępne schodami. Wnętrze malowane farbami olejnymi. Posadzki kamienne, układane w karo.

Świątynia orientowana, wzniesiona na planie krzyża łacińskiego. Wszystkie ramiona krzyża zamknięte są trójbocznie. Nawa główna tj. skrzydło zachodnie, dłuższa od pozostałych, poprzedzona niewielką kruchtą nakrytą dachem dwuspadowym. W północnym ramieniu transeptu wydzielona ścianą parawanową zakrystia, z wejściem poprzedzonym niewielką kruchtą nakrytą dachem dwuspadowym. Nawa główna oraz prezbiterium nakryte jednym wysokim dwuspadowym dachem, którego kształt na końcach odzwierciedla formę zamknięcia prezbiterium i nawy. Transepty nakryte wysokimi dwuspadowymi dachami z trójbocznymi zamknięciami. Na skrzyżowaniu nawy z nieco niższym transeptem, znajduje się sześcioboczna wieża na sygnaturę, z baniastym hełmem oraz latarnią, zakończona ostrosłupowym daszkiem. Elewacja wschodnia z dominującą rolą kruchty. Ściany kruchty, podobnie jak połacie dachu oraz obdaszek pobite są gontem. W otworze drzwiowym osadzone są dwuskrzydłowe drzwi, w konstrukcji płycinowo-ramowej. Na zewnętrznych bokach zamknięcia pojedyncze otwory okienne zamknięte odcinkowo. Ściany zachodnie skrzydeł transeptu ślepe. Elewacja północna w części nawowej jednoosiowa, oś wyznaczają zamknięty prosto otwór drzwiowy oraz znajdujący się powyżej zamknięty odcinkowo otwór okienny. W otworze drzwiowym osadzone są dwuskrzydłowe drzwi, w konstrukcji płycinowo-ramowej. Zamknięcie północnego ramienia transeptu z zamkniętym prosto otworem drzwiowym przyległej do północno-wschodniej części zamknięcia ramienia transeptu kruchty. Powyżej, pod okapem, w każdym z boków zamknięcia otwór okienny zamknięty łukiem odcinkowym. Jedyną oś prezbiterium wyznacza zamknięty łukiem odcinkowym otwór okienny. Ściany wschodnie skrzydeł transeptu ślepe. W każdym z boków zamknięcia prezbiterium otwór okienny, przy czym jedyną oś wyznacza oculus. Elewacja południowa rozwiązana została analogicznie jak północna. Ślusarka okienna rozwiązana podobnie. Okna z podziałem na cztery pola wypełnione kawałkami bezbarwnego szkła w kształcie rombów, całość ujęta wąską bordiurą wypełnioną czerwonym szkłem.

Dostępność: dostępny

Autor: Grzegorz Naumowicz, OT NID w Opolu, 10.07.2024 r.