Pawilon ogrodowy Nympheum, tzw. grota, Gorzanów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Pawilon ogrodowy Nympheum, tzw. grota

Gorzanów

photo

Pawilon-grota w Gorzanowie o wybitnych wartościach artystycznych jest unikatowym przykładem wczesnobarkowego pawilonu ogrodowego z ok. poł. XVII wieku. Jest jednorodny i jednolity stylistycznie z innymi dziełami północnowłoskich budowniczych czynnych w Gorzanowie, z kościołem, pałacem oraz z kaplicą św. Barbary. Pozostaje jednym z najistotniejszych obiektów tego jedynego, zachowanego, wczesnobarokowego zespołu architektonicznego na ziemi kłodzkiej.

Historia

W trakcie barokizacji →pałacu w Gorzanowie, w latach ok. 1660-1680 założono na wsch. od niego rozległy ogród. Bliższej pałacu zbudowano tarasy, urządzono duży, regularny ogród ozdobny z fontannami, łukami triumfalnymi, obeliskami, grotą, dwoma pawilonami ogrodowymi, ptaszarnią i strzelnicą. Natomiast w pd.-zach. części założenia urządzono boskiet, w którym zbudowano centralny, wczesnobarokowy pawilon-grotę. Wzniesiono go zapewne w latach 1653-1657, w trakcie przebudowy pałacu. We wtórnej inskrypcji w tamburze kopuły budynku wskazano co prawda inne daty - 1637-1638 i 1640 - oraz fundatora, Johanna Friedricha hrabiego von Herbersteina, ale w rzeczywistości wówczas dobra należały jeszcze do baronów von Anneberg. Pawilon-grota będący przykładem połączenia włoskiego Nympheum i niemieckiego Lusthausu, czyli pawilonu ogrodowego o rozrywkowym przeznaczeniu został wzniesiony przez północnowłoskich budowniczych z praskiego przedsiębiorstwa budowlanego Carla Lurago dla Johanna Friedricha, hrabiego von Herberstein (1626-1701). Zbudowano go na rzucie wzorowanym na planie pawilonu nad źródłem (1570 r., 1619 r.) w ogrodzie w Schönbrunn pod Wiedniem i ozdobiono wewnątrz bogatymi sztukateriami. Wykorzystano przy tym rozwiązania formalne z lat ok. 1635-1640 zastosowane przy przebudowie zamku w Náchodzie w Czechach. Wystrój wnętrza wzbogacono rzeźbą figuralną i polichromią. Po 1836 r. zlikwidowano taras obiegający centrum budynku i dolną jego kondygnację nakryto jednym dachem pulpitowym. W trakcie przebudowy w 1884 r. zmieniono formę latarni kopuły na obecną.

Opis

Wczesnobarokowy pawilon ogrodowy w Gorzanowie jest budowlą centralną założoną na planie koła, z salą otoczoną wieńcem pomieszczeń i ustronnych apartamentów. W sali znajdowała się sadzawka, a w apartamentach, przy ścianach - małe baseniki. W jednym z bocznych wnętrz były schody prowadzące na taras nad dolną kondygnacją pawilonu. Bryła pawilonu jest dość masywna, przepruta otworami o łuku pełnym, rozczłonkowana pilastrami wspierającymi belkowanie, na którym została posadowiona tralkowa, ślepa balustrada dawnego tarasu. Pozostałe partie elewacji ożywione są ślepymi oknami w układzie okno-okulus, jak np. w przypadku kaplicy św. Barbary w Gorzanowie. Powyżej nowszego, pulpitowego dachu wznosi się latarnia z kopulastym hełmem. Sala nakryta jest kopułą, a wnętrza otaczające ją - sklepieniami krzyżowymi i zwierciadlanymi. We wnętrzu pawilonu, mającym charakter groty, uderza profuzja dekoracji, jak np. w sali terrenie w gorzanowskim pałacu. Zasadniczą strukturę kompozycji dekoracji wyznaczają sztukaterie o charakterze architektonicznym, kształtowane atektonicznie (portale, obramienia nisz, gzymsowania, hermy, wałki z liści laurowych podkreślające szwy sklepienne). Pozostałe partie ścian, sklepień i kopuły pokrywają kartusze i plafony w ozdobnych ramach, groteska, przedstawienia figuralne (nereidy, trytony, koniki morskie, satyry, putta), dekoracja heraldyczna z figuralnymi trzymaczami i girlandy owocowo-kwietne zawieszone na draperiach. Całości dopełnia licówka ścian z żużlu imitującego nieobrobiony tuf wulkaniczny, rzeźby figuralne oraz polichromia w plafonach.

Własność prywatna, obiekt dostępny z zewnątrz.

oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 1-07-2015 r.

Bibliografia

  • Album der Graffschaft Glatz oder Abbildungen der Städte, Kirchen, Klöster, Schlösser und Burgen derselben von mehr als 150 Jahren, herausgegeben von Fr. Aug. Pompejus, Glatz (1862), w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
  • Brzezicki S., Nielsen Ch., Grajewski G., Popp D. (red.), Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Wrocław 2006.
  • Kalinowski K., Architektura barokowa na Śląsku w drugiej połowie XVII wieku, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.
  • Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Grafschaft Glatz, Glatz (1862).
  • Patzak B., Die Badegrotte des Grafenortes Schlosses, Guda Obend 1932.
 

Informacje ogólne

  • Rodzaj: pawilon parkowy
  • Chronologia: 2 poł. XVII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Podzamcze 8, Gorzanów
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. kłodzki, gmina Bystrzyca Kłodzka - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy