Po zniszczeniach wojennych zachowane mury w znacznej części rozebrano, a na jego miejscu powstał nowy, klasycyzujący gmach zaprojektowany przez Eugeniusza Szparkowskiego (1904-1985) przy współpracy Henryka Białobrzeskiego (1905-1998). Obecny gmach, otwarty 21 lutego 1955 roku, stanowi wartościowy przykład architektury okresu realizmu socjalistycznego.

Historia

Zamysł stworzenia w Warszawie stałej orkiestry symfonicznej i odpowiedniego dla niej gmachu pojawił się pod koniec XIX wieku. Inicjatorem był krytyk muzyczny Aleksander Rajchman (1855-1915). W 1899 roku powstała spółka, przekształcona rychło w Towarzystwo Akcyjne Filharmonia Warszawska. Akcjonariusz mógł sobie zapewnić fotel właściwie „na zawsze”. Relacja „Kurjera Porannego” z 6 listopada 1901 roku podaje, że posiadacze co najmniej dziesięciu akcji po 500 rubli otrzymali specjalne złote żetony, które dawały im prawo dożywotniego zajmowania konkretnego fotela. W przedsięwzięcie zaangażowali się przedstawiciele arystokracji i finansjery, a na czele rady stanął bankier i przemysłowiec Leopold Julian Kronenberg (1849–1937). Inicjatywę wspierał Ignacy Jan Paderewski (1860–1941). Dyrekcję administracyjną przedsięwzięcia objął Rajchman, artystyczną zaś dyrygent i skrzypek Emil Młynarski (1870–1935). 

Początkowo rozważano urządzenie sali koncertowej w powstającym Hotelu Bristol, szybko jednak zwyciężyła koncepcja budowy samodzielnego gmachu. Pierwszy projekt zakupiono w wiedeńskiej spółce architektonicznej Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, ten jednak zostały odrzucony przez komisję, w której zasiadali m.in. Władysław Marconi i Stefan Szyller. Ostatecznie projekt powierzono warszawskiemu architektowi Karolowi Kozłowskiemu (1847–1902). Kamień węgielny wmurowano 26 maja 1900 roku, a już 5 listopada 1901 roku nastąpiła inauguracja. Akt erekcyjny z opisem przedsięwzięcia oraz podpisami organizatorów, zarządu i wykonawców, po II wojnie wydobyto z fundamentów ruin Filharmonii. Został poddany konserwacji w Bibliotece Narodowej i jest przechowywany w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego im. Stanisława Moniuszki.

Gmach należał do najbardziej efektownych budowli przełomu XIX i XX wieku. Eklektyczny, z wyraźną przewagą form neorenesansowych i neobarokowych, z licznymi odniesieniami dla fasady paryskiej Opery Garniera. Rozwiązanie samej sali koncertowej nawiązywało do lipskiego Gewandhausu. Front od ul. Jasnej miał środkową loggię wspartą na parach kolumn, ryzality, mansardowe zwieńczenie i cztery wieże z elektrycznymi latarniami. Bogaty program rzeźbiarski podporządkowano idei muzyki. Józef Jasiński wykonał „Apoteozę muzyki”, Stanisław Roman Lewandowski grupy „Muzyka symfoniczna” i „Muzyka swojska”, a Władysław Mazur posągi Mozarta, Beethovena, Chopina i Moniuszki. Wymowne było zestawienie europejskiej tradycji muzycznej z „muzyką swojską”, której w warunkach rosyjskiej cenzury nie mogła być nazwana „narodową”. 

Gmach był obiektem nowoczesnym (centralne ogrzewanie, oświetlenie elektryczne, wentylację mechaniczną i windy towarowe opisano szczegółowa w „Przeglądzie Technicznym” z 1902 roku); obszerne pomieszczenia dla gastronomii i handlu miały współfinansować kosztowną działalność koncertową. W foyer umieszczono „Muzykę swojską” Zdzisława Jasińskiego oraz portrety Stanisława Moniuszki, Henryka Wieniawskiego, Karola Kurpińskiego i Karola Tausiga pędzla Stanisława Lentza. Nad estradą wielkiej sali znajdowało się panneau Henryka Siemiradzkiego (1843–1902) „Musica sacra” i „Musica profana”; strop zdobił plafon Jana  Strzałeckiego. Dekoracje Sali Kameralnej wykonał Zygmunt Strzałecki. Jednak po otwarciu szybko pojawiły się głosy krytyczne dotyczące ciasnoty foyer, komunikacji i bezpieczeństwa ewakuacji. I widać były to uwagi zasadne, bo wkrótce zbudowano nową klatkę schodową, zwiększono liczbę wejść i rozszerzono foyer; przy okazji powiększono estradę. 

Znaczenia Filharmonii dla kultury Warszawy nie da się jednak przecenić. Koncert inauguracyjny 5 listopada 1901 roku, złożony z utworów kompozytorów polskich, prowadził Emil Młynarski; solistami byli bas Wiktor Grąbczewski i Ignacy Jan Paderewski. Przed 1939 r. na estradzie Filharmonii Warszawskiej pojawiali się najwybitniejsi twórcy i wykonawcy epoki. Orkiestrę prowadzili m.in. Edvard Grieg, Richard Strauss, Siergiej Rachmaninow, Maurice Ravel, Igor Strawiński i Siergiej Prokofiew, a wśród solistów występowali Artur Rubinstein, Vladimir Horowitz, Jascha Heifetz i Pablo Casals. Gościli tu również wybitni śpiewacy, m.in. Fiodor Szalapin i Jan Kiepura.

Mimo sukcesów Filharmonia znalazła się w tarapatach finansowych. W 1908 roku zagroziło jej bankructwo, a w 1912 roku zadłużenie sięgało 700 tys. rubli. Ratowano się koncertami popularnymi, działalnością gastronomiczną, a od 1910 roku seansami w stworzonym kinie „Urania”. Instytucja przetrwała. Odbyły się tu pierwsze Międzynarodowe Konkursy Pianistyczne im. Fryderyka Chopina – w 1927, 1932 i 1937 roku – oraz pierwszy Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego w 1935 roku. 

We wrześniu 1939 roku gmach został on uszkodzony przez bomby i częściowo wypalony. Na parterze od strony ul. Jasnej znajdowała się restauracja „Jurata”, a od ul. Moniuszki bar „Watra”; w sierpniu 1944 roku urządzono tu punkt werbunkowy Armii Krajowej. Pod koniec sierpnia 1944 roku Luftwaffe dokonała nalotu na gmach Filharmonii, w którym zginęło 160 osób (część źródeł dowodzi, że zdarzyło się to 2 września, a masakrę spowodowały trzy pociski ciężkiej artylerii kolejowej. Gmach doznał kolejnych zniszczeń, ale nadal nie była to całkowita destrukcja. Powojenne fotografie pokazują zachowane mury i część dekoracji rzeźbiarskiej. Podczas prowadzonych po 1950 roku prac znaczną część możliwej do zachowania substancji rozebrano, ponieważ nie zamierzano rekonstruować filharmonii w jej eklektycznym kształcie. Częściowo wykorzystano mury starej sali koncertowej, lecz już jej dekoracji nie rekonstruowano. 

Pierwsze projekty powstawały pod koniec lat 40., końcową wersję opracowano w na początku lat 50. Generalnym projektantem był Eugeniusz Szparkowski, współautorem Henryk Białobrzeski. Szparkowski postanowił nadać budynkowi formę nawiązującą do warszawskiego klasycyzmu. Nowy gmach stał się budowlą wolnostojącą, a główne wejście przeniesiono z ul. Jasnej na ul. Sienkiewicza. Pozwoliło to stworzyć osiowy układ komunikacyjny oraz powiększyć przestrzenie przeznaczone dla publiczności. Wejście administracyjne pozostało od ul. Jasnej, wejście do Sali Kameralnej znajduje się od ul. Moniuszki, a od placu Młynarskiego funkcjonuje wejście techniczne.

Powojenny zespół filharmoniczny odtworzono w sezonie 1947/1948. Nowy gmach otwarto 21 lutego 1955 roku, inaugurując V Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina i nadając Filharmonii Warszawskiej miano Filharmonii Narodowej. Orkiestrę prowadził Witold Rowicki (1914–1989), a jako solistka wystąpiła Wanda Wiłkomirska (1929–2018). W następnych dziesięcioleciach dokonywano zmian technicznych, unikając ingerencji w układ i dekorację wnętrz. W 2001 roku podczas obchodów stulecia, na elewację powróciły dwa ocalałe z dawnego gmachu piaskowcowe posągi Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki. W 2022 roku gmach został wpisany do rejestru zabytków. 

Opis

Filharmonia Narodowa zajmuje wolnostojący gmach w kwartale ulic Jasnej, Sienkiewicza i Moniuszki oraz placu Młynarskiego. Dzisiejsza kompozycja przestrzenna jest rezultatem powojennego projektu, a nie rekonstrukcją układu z 1901 roku. Bryła jest zwarta, monumentalna i symetryczna. Architektura reprezentuje odmianę klasycyzującego socrealizmu: wykorzystuje regularny rytm osi, kolumn i pilastrów, mocno zaznaczone podziały poziome, kamienne okładziny i sztukaterie, unikając jednak skrajnego dekoracyjnego przepychu właściwego wielu realizacjom pierwszej połowy lat 50. XX wieku. Fasada główna od ul. Sienkiewicza została zaakcentowana monumentalną kolumnadą. 

Współczesne znaczenie zabytkowe gmachu wiąże się nie tylko z zewnętrzną kompozycją, ale przede wszystkim z zachowanym zespołem reprezentacyjnych wnętrz i detalami wyposażenia. Ważną częścią są reprezentacyjne hole i klatki schodowe, a w nich połączenie jasnych płaszczyzn ścian, kamienia, sztukaterii, luster i metalu oraz starannie zaprojektowanych opraw oświetleniowych. Wyposażenie – zwłaszcza żyrandole – traktowano jako integralną część architektury. Kompletność założenia, a nie tylko zewnętrzna forma socrealistycznego gmachu, stanowią jedną z wartości konserwatorskich obiektu. 

Centralnym wnętrzem pozostaje Sala Koncertowa. Sala Koncertowa liczy obecnie 1069 miejsc. Sala Kameralna ma 378 miejsc. Obie dysponują współczesnym wyposażeniem technicznym, klimatyzacją i systemami nagłośnienia, przy czym zachowana została struktura i charakter reprezentacyjnych części budynku z połowy lat 50. XX wieku. Przy powojennej przebudowie wykorzystano część murów poprzedniej sali, ale zmieniono dekoracje. Dolne partie ścian pokrywa boazeria, wyżej znajduje się kondygnacja balkonowa rytmizowana pilastrami. Utrzymano bogato profilowany, sztukatorski plafon, lecz zrezygnowano z monumentalnej dekoracji malarskiej. Zmieniono też dawny otwór sceny – koszowy łuk zastąpiło rozwiązanie prostokątne. Wzdłuż sali biegną foyer, a ciągi komunikacyjne zaprojektowano tak, by rozprowadzać publiczność sprawniej niż w przedwojennym gmachu. 

W Sali Koncertowej znajduje się instrument firmy Karl Schuke z 2001 roku: 71 głosów, trzy manuały i pedał, mechaniczna traktura gry oraz elektryczna traktura rejestrów. Poprzednie, powojenne rzecz jasna organy, po demontażu przeniesiono do kościoła NMP Królowej Polski w Toruniu. Szczególną pamiątką są posągi Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki, należące do zespołu rzeźb kompozytorów wykonanych przez Władysława Mazura. Ocalałe z wojennych zniszczeń, były przez wiele lat przechowywane w lapidarium warszawskiego Muzeum Ziemi; w 2001 r. umieszczono je nad obecnym wejściem głównym. Stanowią materialne ogniwo pomiędzy dwoma zasadniczo różnymi budynkami – eklektyczną „świątynią muzyki” z 1901 roku i klasycyzującą Filharmonią Narodową z 1955 roku. 

Gmach pozostaje siedzibą Filharmonii Narodowej i służy Orkiestrze i Chórowi Filharmonii, koncertom symfonicznym, kameralnym, chóralnym i edukacyjnym oraz najważniejszym wydarzeniom muzycznym, w tym Międzynarodowemu Konkursowi Pianistycznemu im. Fryderyka Chopina i koncertom festiwalu „Warszawska Jesień”. Budynek jest częściowo dostosowany do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością. Bezprogowe wejście od ul. Moniuszki prowadzi do windy zapewniającej dostęp m.in. do Sali Kameralnej, parteru i I balkonu Sali Koncertowej; II balkon dostępny jest jedynie schodami. Sama Filharmonia wskazuje jednocześnie na istniejące ograniczenia – m.in. niedostosowane toalety oraz brak oznaczeń przeznaczonych dla osób niewidomych i słabowidzących. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, wrzesień 2026 r.