Zamek Cetryczów, Gliwice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Zamek Cetryczów jest unikalnym na terenie Śląska przykładem adaptacji fragmentów średniowiecznego systemu umocnień miejskich do budowy dworu mieszkalno-obronnego. Pomimo wielu przekształceń elementy te są nadal czytelne w jego bryle, co powoduje, że ma on istotną wartość historyczną i naukową w skali kraju.

Historia

Dwór obronny w Gliwicach wzniesiono w 1558-1561 r. z inicjatywy Fryderyka Zettritza, wykorzystując istniejący fragment umocnień obronnych z poł. XIV w. w postaci dwóch baszt, założonych na planie kwadratu, połączonych ze sobą ścianą kurtynową. Obecny wygląd dworu jest wynikiem wielokrotnych przekształceń obiektu. Pierwszym etapem budowy dworu było przekształcenie ściany kurtynowej w dwukondygnacyjny, pięcioosiowy, ceglany budynek mieszkalny. Do celów mieszkalnych zaadaptowano również dwie kondygnacje baszty zachodniej. Kolejne zmiany nastąpiły w XVII w. i 2. poł. XVIII w., wówczas po obniżeniu poziomu murów obronnych kontynuowano rozbudowę obiektu. Basztę zach. obniżono i poszerzono, od pn. dobudowano do niej budynek na planie prostokąta i przekryto ją dwuspadowym dachem, podobnie jak budynek mieszkalny w strefie środkowej. W poł. XIX w. baszta wsch. została rozebrana, a na jej miejscu wzniesiono ceglany, czworoboczny, podpiwniczony budynek. Środkowe skrzydło mieszkalne zostało w tym czasie podwyższone o jedną kondygnację, a otwory okienne na wysokości drugiej kondygnacji zostały powiększone. Po 1810 r. obiekt pełnił funkcje słodowni, więzienia miejskiego. W latach 1952-1961 był restaurowany wg proj. Franciszka Maurera, wówczas baszta zach. została podwyższona o jedną kondygnację i nakryta dachem czterospadowym, a budynek zaadaptowano na siedzibę muzeum. Kolejne prace budowlano-remontowe przeprowadzone w 1983-1988 r. zmieniły wygląd zewnętrzny obiektu i układ jego wnętrz. W skrzydle zach. i łączniku od pd. wyeksponowano mur kamienno-ceglany do wysokości trzeciej kondygnacji. Ostatnią rewitalizację obiektu przeprowadzono w latach 2005-2008. Obecnie budynek nazywany Zamkiem Piastowskim jest oddziałem Muzeum w Gliwicach, mieszczą się w nim działy Historii i Archeologii oraz Centrum Informacji Kulturalnej i Edukacji Regionalnej.

Opis

Zamek Cetryczów w Gliwicach usytuowany jest w pd. części starego miasta, w linii przebiegu średniowiecznych murów obronnych, których relikty przylegają do skrzydła zach. mieszczącego basztę. Jest obiektem murowanym z kamienia łamanego i cegły, częściowo otynkowanym. Rozczłonkowana bryła składa się z dwóch wyodrębnionych czworobocznych skrzydeł, łącznika i kwadratowej wieży usytuowanej w narożniku południowo-zachodnim. Trzykondygnacyjne skrzydła przekryte są dachami dwuspadowymi, a czterokondygnacyjna wieża dachem namiotowym. Elewacja frontowa jest ośmioosiowa. Trzyosiowe skrzydło wsch., z otworem wejściowym w osi środkowej, i jednoosiowe skrzydło zach. wieńczą trójkątne szczyty. Pomiędzy nimi znajduje się cofnięty czteroosiowy łącznik. Skrzydło wsch. ponad pierwszą kondygnacją urozmaica profilowany gzyms międzykondygnacyjny. Jedenastoosiowa elewacja pd., w partii skrzydła wsch., zamknięta jest trójkątnym szczytem. W skrzydle centralnym i wieży od zach. wyeksponowano fragmenty muru kamienno-ceglanego do wysokości trzeciej kondygnacji. Elewacje artykułują symetrycznie rozmieszczone, prosto zamknięte otwory okienne, różnej wielkości, w tynkowych opaskach, z wyłączeniem otworów okiennych pierwszej kondygnacji łącznika, które zamknięte są łukiem pełnym. Układ wnętrz korpusu środkowego jest jednotraktowy, natomiast w skrzydłach bocznych trzytraktowy. Na parterze część pomieszczeń nakrywa sklepienie kolebkowe.

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach otwarcia muzeum.

http://www.muzeum.gliwice.pl/zamek-piastowski/

Oprac. Dorota Bajowska, OT NID w Katowicach, 06-12-2015 r.

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. VI, woj. katowickie, z. 5: powiat gliwicki, red. I. Rejduch-Samkowa, J. Samek, 1968.
  • Rendchen Grzegorz, Koncepcja rozwoju bryły budynku Muzeum MiejskiegoZamekw Gliwicach w świetle badań architektonicznych, [w:] Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, seria: Architektura z. 10, Gliwice 1990.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury. Dwór Cetrycza tzw. zamek [w Gliwicach], opr. Celina Maryńczuk, 1999, Archiwum NID.
  • Jacek Radziewicz-Winnicki, Badanie architektoniczne średniowiecznych murów obronnych w Gliwicach, [w:] Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, seria: Architektura z. 10, Gliwice 1990 .
  • Józef Pilch, Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2005.
  • Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk, red. S. Brzezicki, C. Nielsen, Warszawa 2006.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zamek
  • Chronologia: 1558 - 1561
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Pod Murami 2, Gliwice
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Gliwice, gmina Gliwice
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy