Historia

Miejscowość posiada wczesnośredniowieczną metrykę – funkcjonował tu gród. Początkowo Gębice były wsią. Od końca XIV wieku wzmiankowane są jako miasto, aczkolwiek data lokacji nie jest znana. Kilkukrotnie niszczone były przez wojny – w wyniku konfliktu rodu Grzymalitów z Nałęczami w 1383 roku zostały całkowicie zrujnowane. Kolejne zniszczenia przyniósł potop szwedzki – w miasteczku ostało się zaledwie kilkanaście domów, reszta została spalona przez Szwedów. Jeszcze w relacji z 1713 roku opisano je jako spustoszałe. Do podźwignięcia ich z upadku przyczyniło się osadzenie Olendrów w 1731 roku. Prawa miejskie utraciły w 1875 roku.

Parafia w Gębicach powstała przed 1325 rokiem. Pierwszy pleban, Stanisław, wzmiankowany jest w źródłach z 1367 roku. W końcu XIV wieku parafia należała do archidiakonatu kruszwickiego. Obecny kościół zbudowano około 1500 roku. Na skarpie zachowała się data 1510, zaś na ścianie prezbiterium – gmerk i tarcza z piaskowca, na której umieszczono krzyż maltański wsparty na półksiężycu, inicjały JS oraz datę 1510. Kościół konsekrowany przez biskupa sufragana włocławskiego w 1516 roku. Do 1578 roku nosił wezwanie św. Macieja. W 1760 roku został przekazany klasztorowi norbertanek w Strzelnie. Został częściowo zbarokizowany w latach 1768-1772. Wówczas zbudowano barokowy chór muzyczny. W 1837 roku rozebrano wieżę zachodnią. W latach 1862-1874 regotycyzowany przez architekta G. Hammera według projektu Fryderyka Augusta Stülera. W 1892 roku do nawy dostawiono kruchty: południową i zachodnią. W 1945 roku kościół spłonął. Zniszczone zostało wnętrze wraz z wyposażeniem, głównie w obrębie prezbiterium oraz sklepienia. Te ostatnie odbudowano w 1946 roku. W 1950 roku od północy dobudowano kruchtę i kaplicę, ponadto wymieniono posadzkę w nawie i założono nowe witraże w nawie i prezbiterium. W latach 70. XX wieku zamurowano wejście do kruchty południowej.

Opis

Kościół zlokalizowany jest w centrum miejscowości przy tzw. rynku. Orientowany. Składa się z nawy na rzucie prostokąta, nieco węższego prezbiterium zamkniętego trójbocznie, zakrystii na planie wydłużonego prostokąta dostawionej od północy w narożniku między nawą a prezbiterium, dostawionych do nawy w połowie jej długości kaplicy od strony północnej i kruchty od strony południowej oraz kolejnej kruchty dostawionej do zachodniej elewacji nawy. Korpus kościoła jest trójnawowy w typie halowym. We wnętrzu od strony zachodniej w korpusie nawowym zlokalizowano chór muzyczny. Wszystkie części kościoła kryte są dachami dwuspadowymi, z wyjątkiem zakrystii krytej dachem pulpitowym. Pokrycie dachowe na nawie i prezbiterium wykonano z dachówki mnich-mniszka, a na pozostałych partiach – z dachówki karpiówki. Prezbiterium nakryte jest sklepieniem gwiaździsto-sieciowym, a korpus nawowy gwiaździstym.

Elewacja zachodnia, niemal w całości przysłonięta kruchtą, zwieńczona jest schodkowym szczytem. W szczycie znajdują się blendy, niektóre wypełniają geometryczne wzory wykonane z cegieł. Elewacja zachodnia kruchty jest jednoosiowa. Na osi znajduje się forma sięgającej przez niemal całą jej wysokość wąskiej blendy w kształcie prostokąta zamkniętego łukiem ostrym, której krawędzie wykonano z ceglanych kształtek. W jej dolnej części umieszczono ostrołukowo zamknięty portal drzwiowy wykonany z ceglanych kształtek, a w górnej trzy wąskie, ostrołukowe otwory okienne. Całość ujmuje kolejna, większa blenda o analogicznym kształcie. Elewacja zamknięta jest szczytem schodkowym.

Elewacja południowa w całości jest oszkarpowana. Każda ze szkarp jest trójschodkowa, kolejne uskoki kryte są daszkami pulpitowymi. Elewacja nawy jest trójosiowa, a prezbiterium dwuosiowa. Na osiach – pomiędzy szkarpami – umieszczono ostrołukowe okna w glifach. Krawędzie otworów okiennych wykonane są z kształtek. Poniżej okien znajdują się parapety wypełniające przestrzeń między szkarpami. W górnej części elewacji widoczne są otwory maculcowe, w dolnej – fragmentami – romboidalne wzory z cegły zendrówki. Do środkowej osi nawy dostawiono kruchtę wypełniającą przestrzeń między szkarpami. W południowej elewacji kruchty na osi znajduje się portal drzwiowy wykonany z ceglanych kształtek (obecnie zamurowany do połowy wysokości, w pozostałej części przeszklony). W górnej części flankowany jest przez formy okręgów ułożonych z kształtek, których pola są cofnięte wobec lica elewacji. Kruchta zwieńczona jest trójschodkowym szczytem z blendami.

Elewacja wschodnia jest trójosiowa. Trójboczne zamknięcie prezbiterium jest oszkarpowane na narożach (szkarpy są analogiczne jak te opinające elewację południową). Pomiędzy szkarpami w połowie wysokości prezbiterium obiega gzyms, elewacja powyżej niego jest nieco cofnięta. Poniżej gzymsu zdobi ją romboidalny wzór z cegły zendrówki, a po stronie wschodniej na osi umieszczono niewielką kwadratową blendę zamkniętą łukiem odcinkowym. Powyżej, po stronie południowej i wschodniej, znajduje się po jednej ostrołukowej blendzie wspartej na gzymsie i sięgającej niemal do podstawy dachu. Nieco poniżej okapu, ponad blendami, po każdej stronie znajduje się odcinek fryzu cofniętego o jedną warstwę cegieł wobec lica elewacji. Wschodni szczyt nawy (w znacznej części przysłonięty przez prezbiterium) kształtowany jest schodkowo i zdobiony blendami.

Północna elewacja nawy jest trójosiowa. Na osiach środkowej i wschodniej umieszczono po jednym otworze okiennym w kształcie wydłużonego prostokąta zamkniętego łukiem ostrym, przy czym na osi środkowej poniżej okna znajduje się odcinek gzymsu. Na osi zachodniej znajduje się ostrołukowy otwór okienny, w górnej części flankowany przez kwadratowe blendy zamknięte łukiem w typie ośli grzbiet. Na całej długości, nieco poniżej okapu, elewację obiega wąski gzyms wykonany z jednej warstwy cegieł.

Do prezbiterium od północy dostawiono zakrystię, do jej elewacji zachodniej bezpośrednio przylega kaplica. Elewacja północna zakrystii jest dwuosiowa. Na osiach umieszczono ostrołukowe otwory okienne osadzone w głębokich glifach. Tuż poniżej dachu znajduje się pas wgłębnego fryzu przerywanego przez okna. W części wschodniej północnej elewacji kaplicy znajduje się prostokątny otwór drzwiowy. Ponad nim umieszczono masywny, trójschodkowy szczyt, którego pole niemal w całości wypełnia ostrołukowy, przeszklony otwór. W nieco cofniętej zachodniej części na osi znajduje się niewielki otwór okienny. Elewacja wschodnia zakrystii w dolnej części zdobiona jest wzorem z cegły zendrówki. Na jej osi umieszczono ostrołukowy otwór drzwiowy. W szczycie znajdują się trzy blendy. W górnej części zachodniej elewacji zakrystii, niemal zupełnie przysłoniętej przez kaplicę, znajduje się otwór okienny. W zachodniej elewacji kaplicy także znajdują się dwa umieszczone nad sobą otwory okienne: niżej okrągły, zaś wyżej prostokątny, zamknięty łukiem ostrym.

Nawy we wnętrzu kościoła wydzielone są przez rzędy ośmiobocznych kolumn, na których wspiera się sklepienie. W zachodniej części zlokalizowano chór muzyczny wsparty na dwóch kwadratowych kolumnach. Od wnętrza nawy na ich powierzchnię nałożono pilaster zwieńczony eklektycznym kapitelem. Parapet chóru, który w dolnej części wydziela gzyms, poprowadzono linią falistą. Powyżej kolumn nałożono na niego gładkie pilastry.

W skład wyposażenia wchodzą pojedyncze rzeźby: św. Michała Archanioła z końca XVII wieku oraz św. Józefa z Dzieciątkiem i św. Jana Nepomucena z 2 połowy XVIII wieku, stacje Drogi Krzyżowej z XVIII wieku pochodzące ze śląskiego warsztatu oraz renesansowa płyta nagrobna z około 1530 roku.

Oprac. Gabriela Gruszczak, OT NID w Toruniu, wrzesień 2026 r.

Zabytek dostępny z zewnątrz.