Zespół urbanistyczny Kamiennej Góry, Gdynia
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zespół urbanistyczny Kamiennej Góry

Gdynia

photo

Kamienna Góra powstała jako przedwojenna ekskluzywna dzielnica letniskowa a potem willowa, która zachowała swój charakter do obecnych czasów. Zabudowa pochodząca z lat 20. XX wieku nosi cechy stylu dworkowego, kontrastuje z nią oryginalna architektura modernistyczna lat trzydziestych o nowoczesnej żelbetowej konstrukcji i ceglanym wypełnieniu. Styl polskich dworków prezentują między innymi: willa „Henryka” ul. Sędzickiego 8, willa „Poznanianka” ul. Sędzickiego 16, willa „Nasz domek” ul. Sienkiewicza 5, czy willa „Szumka” ul. Sienkiewicza 37. Modernizm reprezentują: budynek firmy „Polskarob” ul. Korzeniowskiego 8/10, willa bliźniacza ul. Korzeniowskiego 25/25a czy willa przy ul. Sieroszewskiego 1a. Oprócz układu urbanistycznego oraz zabytkowych willi na Kamiennej Górze znajduje się punkt widokowy na miasto i port oraz wody Zatoki Gdańskiej.

Historia

Teren Kamiennej Góry należał do wsi Gdynia i razem z nią był majątkiem klasztoru w Kartuzach. Od schyłku XVIII w. teren dzierżawili osadnicy niemieccy. Na przełomie XIX/XX wieku funkcjonował tu folwark - od 1809 r. nosił on nazwę Steinberg. Dzisiejsza polska nazwa jest odpowiednikiem ówczesnej niemieckiej. W 1920 roku z inicjatywy bankiera Ryszarda Gałczyńskiego i adwokata Henryka Gałczyńskiego zakupiono teren Steinberg z przeznaczeniem na budowę morskiego letniska. Według pierwszych planów miało ono mieć charakter i program podobny do Zakopanego. Budowę powierzono spółce Pierwszego Polskiego Towarzystwa Kąpieli Morskich. Początkowo wzniesieniu nadano nazwę Kamieniec Pomorski, który miało się kojarzyć z sienkiewiczowskim Kamieńcem Podolskim.

Wraz z rozwojem Gdyni ówczesny Kamieniec jako letnisko będące odrębną jednostką osadniczą tracił na znaczeniu na rzecz kąpieliska w Orłowie ( rozwijającego się w drugiej połowie lat 20. XX), jednocześnie rosło jego znaczenie dla rozwijającej się Gdyni, jako jej dzielnicy mieszkaniowej. Zaczęto wówczas używać nazwy Kamienna Góra. Nadal jeszcze w drugiej połowie lat 20. planowano rozbudowę letniska, ale zaczęto już projektować powiązanie Kamiennej Góry ze śródmieściem i stworzenia tu dzielnicy willowej. W latach 20 i 30 pojawiać się wille. Pierwsze wille powstawały w stylach neorenesansowym i neobarokowym nawiązujących do polskich dworków. Były to domy niskie, zdobione kolumnami i portykami z czterospadowymi polskimi dachami. Całkowitą zmianę przyniosły lata trzydzieste - nowa koncepcja zagospodarowania oraz nowy styl w architekturze - modernizm, z prostymi, geometrycznymi bryłami.

Opis

Kamienna Góra jest to najmniejsza dzielnica Gdyni, położona w całości na wzgórzu morenowym o nazwie Kamienna Góra, po północnej stronie Kępy Redłowskiej. Sąsiaduje od północy i zachodu ze śródmieściem Gdyni, od południa ze Wzgórzem Św. Maksymiliana, a od wschodu z pasem wybrzeża Zatoki Gdańskiej Morza Bałtyckiego. Wzniesienie w najwyższym punkcie ma 52 m n.p.m. Plan letniska opracowali warszawscy urbaniści: Tadeusz Zieliński (także autor projektów znacznej części domów) i Tadeusz Tołwiński, zainspirowani ideą "miast ogrodów". Projektanci wpisali układ swobodnie przebiegających ulic w rzeźbę wzniesienia. Niektóre ulice kończyły się przejściami i schodami w skarpach np. "drabina Jakuba". Centralną część planu zajmował okrągły plac na osi ulicy Mickiewicza z promienistymi układem komunikacyjnym. Plan budowy letniska realizowany od początku lat 20. XX w. W połowie lat dwudziestych miał sieć ulic, z przyłączoną instalacją wodociągową i elektryczną oraz 60 willi w północnej i w południowej części zespołu. Postawiony był już hotel Kaszubski, szykowano się do budowy Domu Zdrojowego (gotowy projekt). Plan założenia opierał się na osi Letniskowej (ob. ul. 10 Lutego), która wiązała letnisko z kąpieliskiem. W planie ogólnym Gdyni z lat 1930-31 na Kamiennej Górze założono budowę dzielnicy willowej, co nie wykluczało ruchu letniskowego w sezonie, ale umożliwiało też całoroczne mieszkanie w tym atrakcyjnym miejscu. Liczba domów wzrosła do około 100 w 1930 r, były to głównie dwukondygnacyjne wille wolnostojące w ogrodach, choć powstało też kilka trzykondygnacyjnych domów wielomieszkaniowych, ale dominująca jest tu zabudowa jednorodzinna i pensjonatowa. Dawne zieleńce stanowią obecnie park miejski przedłużony obecnie skwerem w kierunku południowym.

Na placu znajduje się 25-metrowy Krzyż, ustawiony tam w latach 90. XX wieku oraz pomnik Obrońców Wybrzeża 1939 r.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz.

Oprac. Dorota Hryszkiewicz-Kahlau, OT NID w Gdańsku, 26-08-2015 r.

Bibliografia

  • Sołtysik M., Modernistyczna Gdynia-dziedzictwo lat międzywojennych [w:] Renowacje i zabytki 2010, nr 4 (36), s.61-73
  • Sołtysik M.J., Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993;
  • Studium architektoniczno-urbanistyczne waloryzacji Gdyni do roku 1939 w granicach administracyjnych miasta z roku 1970, cz. II Osadnictwo przedmiejskie i miasto, t. 1, Studium historyczne, oprac. Sołtysik M., red. Massalski R., Gdańsk 1985, m-pis;
  • http://pomorskie.travel/Odkrywaj-Dziedzictwo_kulturowe-Uklady_urbanistyczne/779/Kamienna_G_ra_w_Gdyni
  • http://www.gdynia.pl/wszystko/o/gdyni/77_.html

Informacje ogólne

  • Rodzaj: układ przestrzenny
  • Chronologia: 1920 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Gdynia
  • Lokalizacja: woj. pomorskie, pow. Gdynia, gmina Gdynia
  • Właściciel praw do opisu: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy