Historia

Pierwsza wzmianka o drewnianym dźwigu-bramie u wylotu obecnej ul. Szerokiej pochodzi z 1367 roku. Po pożarze najstarszej budowli wzniesiono w latach 1442-1444 nowy obiekt. Murowana fasada zachodnia powstała jednak dopiero w 1483 roku. Żuraw był największą bramą wodną Gdańska. W przyziemiu znajdowały się pomieszczenia przystosowane do prowadzenia ostrzału armatniego, zaś na wyższych kondygnacjach – strzelnice dla ręcznej broni palnej. Główny mechanizm dźwigu stanowiły bębny osadzone na wspólnym wale, na który była nawijana lina. Początkowo funkcjonowała jedna para kół bębnowych, następnie – w XVI lub XVII wieku – działały już dwie pary takich kół. Każdy bęben był napędzany przez czterech robotników, tzw. żurawników, chodzących po wewnętrznym obwodzie koła. Za pomocą urządzenia można było podnieść ciężar o masie do 2 ton (dolna para kół pozwalała unieść towary na wysokość 11 metrów, górna – na wysokość około 25 metrów). Żuraw pełnił nie tylko funkcje przeładunkowe, ale był także używany przy stawianiu i opuszczaniu masztów. Ponieważ stanowił własność miejską, był administrowany przez urzędnika zwanego mistrzem dźwigowym. Od początku XVII wieku obiekt zaczął tracić znaczenie militarne (dokumenty z 1605 roku przynoszą już informacje o mieszkaniach w jego wnętrzu), u schyłku XVII wieku zaczęła również maleć jego rola jako dźwigu (w ograniczonym zakresie był wykorzystywany do 1944 roku). W 1945 roku spłonęła drewniana część środkowa z mechanizmem, mury obwodowe zostały zaś zniszczone w około 60%. W latach 1957-1969 obiekt odbudowano, a w latach 1962-1965 zaadaptowano na muzeum i zrekonstruowano mechanizm dźwigowy.

Opis

Brama usytuowana u wschodniego wylotu ul. Szerokiej, lekko skośnie do osi ulicy, skierowana urządzeniem dźwigowym w stronę Motławy. Gotycka, zbudowana na planie nieregularnego prostokąta, z dwiema narożnymi basztami wyokrąglonymi od strony wschodniej. Baszty trójkondygnacyjne, ceglane, między nimi znajduje się trójścienna część wieżowa mieszcząca konstrukcję dźwigową – jej wschodnią, nadwieszoną część wspierają dwie podpory. Obiekt ceglany, podpiwniczony, w części wieżowej pięciokondygnacyjny. Konstrukcja dźwigu drewniana, szkieletowa, szalowana. Nad korpusem głównym znajduje się dwuspadowy dach kalenicowy z trójpołaciowym zamknięciem nad basztami. Środkowa część wieżowa nakryta jest poprzecznym dachem trójspadowym z naczółkiem (pokrycie ceramiczne, na kalenicy blaszany wiatrowskaz). Elewacja wschodnia jest trójczłonowa, w centrum mieści się drewniana wieżowa konstrukcja dźwigowa, a po bokach – cylindryczne baszty z otworami okiennymi umieszczonymi w miejscu dawnych otworów strzelniczych. Elewacja zachodnia jest dziewięcioosiowa z ostrołukowym otworem przejazdu na osi, ściany są rozczłonkowane profilowanymi ostrołukowymi blendami. Mechanizm napędowy dźwigu stanowią dwie pary drewnianych bębnów deptakowych osadzonych na długim wale.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 29.08.2014 r.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania w godzinach pracy Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku