Żuraw, Gdańsk
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Gdański Żuraw jest unikatowym w skali europejskiej przykładem średniowiecznego dźwigu portowego i jedynym zachowanym w Gdańsku przykładem bramy dwuwieżowej. Charakterystyczna sylweta Żurawia stała się rozpoznawalnym w świecie symbolem Gdańska i jego portu.

Historia

Pierwsza wzmianka o drewnianym dźwigu-bramie u wylotu ob. ul. Szerokiej pochodzi z 1367 roku. Po pożarze najstarszej budowli wzniesiono w latach 1442-1444 nowy obiekt - murowana fasada zachodnia powstała dopiero w 1483 roku. Żuraw był największą bramą wodną Gdańska. W przyziemiu znajdowały się były pomieszczenia przystosowane do prowadzenia ostrzału armatniego, na wyższych kondygnacjach - strzelnice dla ręcznej broni palnej. Główny mechanizm dźwigu stanowiły bębny osadzone na wspólnym wale, na który była nawijana lina. Początkowo funkcjonowała jedna para kół bębnowych, następnie - w XVI lub XVII w. - działały już dwie pary takich kół. Każdy bęben był napędzany przez czterech robotników, tzw. żurawników, chodzących po wewnętrznym obwodzie koła. Za pomocą urządzenia można było podnieść ciężar o masie do 2 ton (dolna para kół pozwalała unieść towary na wysokość 11 m, górna - na wysokość ok. 25 m). Żuraw pełnił nie tylko funkcje przeładunkowe, ale był także używany przy stawianiu i opuszczaniu masztów. Ponieważ stanowił własność miejską, był administrowany przez urzędnika zwanego mistrzem dźwigowym. Od pocz. XVII w. obiekt zaczął tracić znaczenie militarne (dokumenty z 1605 r. przynoszą już informacje o mieszkaniach w jego wnętrzu), u schyłku XVII w. zaczęła również maleć jego rola jako dźwigu (w ograniczonym zakresie był wykorzystywany do 1944 roku). W 1945 r. spłonęła drewniana część środkowa z mechanizmem, mury obwodowe zostały zaś zniszczone w ok. 60%. W latach 1957-1969 obiekt odbudowano, w latach 1962-1965 zaadaptowano na muzeum i zrekonstruowano mechanizm dźwigowy.

Opis

Brama usytuowana u wschodniego wylotu ul. Szerokiej, lekko skośnie do osi ulicy, skierowana urządzeniem dźwigowym w stronę Motławy. Obiekt gotycki, zbudowany na planie nieregularnego prostokąta, z dwiema narożnymi basztami wyokrąglonymi od strony wschodniej. Baszty trójkondygnacyjne, ceglane, między nimi trójścienna część wieżowa mieszcząca konstrukcję dźwigową - jej wschodnią nadwieszoną część podpierają dwie podpory. Obiekt ceglany, podpiwniczony, w części wieżowej pięciokondygnacyjny. Konstrukcja dźwigu drewniana, szkieletowa, szalowana. Nad korpusem głównym dwuspadowy dach kalenicowy z trójpołaciowym zamknięciem nad basztami. Środkowa część wieżowa nakryta poprzecznym dachem trójspadowym z naczółkiem (pokrycie ceramiczne, na kalenicy blaszany wiatrowskaz). Elewacja wschodnia trójczłonowa, w centrum drewniana wieżowa konstrukcja dźwigowa, po bokach cylindryczne baszty z otworami okiennymi umieszczonymi w miejscu dawnych otworów strzelniczych. Elewacja zachodnia dziewięcioosiowa z ostrołukowym otworem przejazdu na osi, ściany rozczłonkowane profilowanymi ostrołukowymi blendami. Mechanizm napędowy dźwigu stanowią dwie pary drewnianych bębnów deptakowych osadzonych na długim wale.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania w godzinach pracy Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku (szczegółowe informacje na stronie internetowej http://www.nmm.pl/zuraw).

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 29.08.2014 r.

Bibliografia

  • Sulikowski G., Żuraw, [w:] Śliwiński B. (red. nauk.), Encyklopedia Gdańska, Gdańsk 2012, s. 1153-1154.
  • Stankiewicz J. [z uzupełnieniami innych autorów], Żuraw, [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Gdańsk, cz. 1: Główne Miasto, Warszawa 2006, s. 25-26.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: mur obronny
  • Chronologia: 1 poł. XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Szeroka 67/68, Gdańsk
  • Lokalizacja: woj. pomorskie, pow. Gdańsk, gmina Gdańsk
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy