Obiekt pełnił niezwykle ważne dla Gdańska funkcje obronną, przeciwpowodziową i związaną z funkcjonowaniem portu (funkcję przeciwpowodziową - w ograniczonym zakresie - pełni do dziś).

Historia

W XVI w. średniowieczne fortyfikacje Gdańska były już przestarzałe, dlatego władze miasta podjęły decyzję o wzniesieniu nowych umocnień. W 1547 r. przystąpiono do budowy nowożytnych fortyfikacji bastejowych, następnie bastionowych, ciągnących się po zachodniej stronie Starego i Głównego Miasta oraz (od 1593 r.) Starego Przedmieścia. W latach 1622-1636 powstało czternaście bastionów, zamykających miasto od strony północnej, wschodniej i południowej. Były to bastiony typu staroholenderskiego, zaprojektowane przez Holendra Corneliusa van den Boscha. Bastiony były połączone ze sobą kurtynami i poprzedzone zygzakowatą linią podwójnej fosy wypełnionej. W związku z budową fortyfikacji, ale nieco wcześniej - w latach 1619-1623 - wzniesiono na rzece Motławie śluzę, nazwaną od materiału, z którego została wykonana, śluzą Kamienną. Projekt budowli sporządzili Holendrzy Wilhelm Jansen Benningen i Adrian Olbrantsen, jej wykonanie nadzorował zaś Jan Strakowski. Śluza pełniła niezwykle ważne funkcje, umożliwiała bowiem odpowiednie nawodnienie fos oraz regulowała poziom Motławy w gdańskim porcie i na terenie rolniczych Żuław. Z jednej strony, zapobiegała cofaniu się wody morskiej na Żuławy podczas północnych wiatrów, z drugiej zaś strony, w wypadku oblężenia Gdańska przez nieprzyjaciela, umożliwiała zalanie Żuław i udaremnienie zdobycia miasta z tej strony. Przy śluzie wzniesiono również młyn, który uniezależniał miasto od ewentualnego odcięcia przez wroga dopływu wody do kanału Raduni i unieruchomienia pracujących przy nim gdańskich młynów. Nad śluzą znajdował się most zwodzony, komora obiektu mogła zaś pomieścić spore jednostki pływające (odległość między wrotami wynosiła ok. 20 m). W XVII stuleciu w celu lepszej ochrony śluzy zbudowano u jej wejścia umocnienia ziemne - lunety. W 1668 r. na prawym brzegu Motławy powstała pierwsza luneta, w 1672 r. - druga, po przeciwległej stronie. W 1710 r. umocnienia te, zwane Świńską Głową, powiększono do ob. wielkości. W poł. XIX w. śluza pełniła już tylko funkcję przeciwpowodziową - istniały tylko dwie pary wrót zewnętrznych (wewnętrzne usunięto), most zwodzony zastąpiono zaś mostem stałym. W 2. poł. XIX w. obiekt zmodernizowano - m.in. ocementowano kanał śluzy, a drewniane wrota zastąpiono żelaznymi. Podczas II wojny światowej została uszkodzona wschodnia grodź obiektu. Śluza do dziś pełni funkcję elementu systemu ochrony przeciwpowodziowej Gdańska.

Opis

W skład zespołu śluzy Kamiennej wschodzą: śluza, grodzie kamienne, umocnienia ziemne przed śluzą (lunety) i młyn przy śluzie. Zespół jest zlokalizowany na rzece Motławie, w miejscu jej wpływu w granice siedemnastowiecznego Gdańska - w dzielnicy Dolne Miasto. Obiekt usytuowany w południowym ciągu nowożytnych fortyfikacji bastionowych, w kurtynie między bastionami Żubr i Wilk. Od strony północnej sąsiaduje z zabudowaniami miasta. Budowla posadowiona na drewnianych palach i na ruszcie, wykonana z cegły i oblicowana kamiennymi ciosami. Część północna zespołu obejmuje śluzę właściwą, młyn i wytyczony równolegle do śluzy kanał młyński. Młyn zlokalizowany po zachodniej stronie śluzy i kanału - do dziś zachowały się tylko ściany obwodowe budowli, murowane z cegły, w wątku nowożytnym. Nad śluzą i kanałem znajduje się most. Początkowo obie strony śluzy były zamykane przez dwie pary wrót, ob. zachowała się tylko para wrót zewnętrznych, od strony miasta. Kanał śluzy od 2. poł. XIX w. ocementowany. Środkową część zespołu stanowią dwie długie grodzie - falochrony. Na każdej grodzi znajdują się po dwie cylindryczne wieżyczki, zwane „dziewicami”, pierwotnie nakryte stożkowymi daszkami, zamienionymi w 1747 r. na barokowe kopułki zwieńczone kulami. Na południu grodzie są ujęte dwiema ziemnymi lunetami, zwanymi Świńską Głową, powstałymi w 1668, 1672 i 1710 roku. Czoła lunet są zwrócone w kierunku południowym. Lunety ob. są porośnięte zielenią.

Zabytek dostępny.

Oprac. Beata Dygulska, OT NID w Gdańsku, 06.08.2014 r.