Pałac zaprojektował sprowadzony z Toskanii Antonio Corazzi (1792–1877). Przejścia ustrojowe i polityczne XIX i XX wieku wyraźnie odbiły się na jego architekturze: od popowstaniowej rusyfikacji i bizantyjsko-rosyjskiej przebudowy, przez międzywojenną rewindykację form klasycystycznych, po zniszczenie w 1944 roku i powojenną odbudowę. Wraz z ustawionym przed fasadą pomnikiem Mikołaja Kopernika stanowi charakterystyczne zamknięcie Krakowskiego Przedmieścia.

Historia

W pierwszej połowie XVII wieku na tej parceli znajdowała się tzw. Kaplica Moskiewska – grobowiec cara Wasyla IV Szujskiego (1552–1612), jego brata Dymitra (zm. 1612) oraz szwagierki Katarzyny Szujskiej, zmarłych w polskiej niewoli. Ich szczątki wydano stronie rosyjskiej w 1635 roku. Po rozebraniu kaplicy wzniesiono w tym miejscu kościół Matki Boskiej Zwycięskiej i klasztor dominikanów obserwantów fundacji Władysława IV. Świątynię zamknięto i rozebrano po 1816 roku w konsekwencji profanacji – samobójstwa księdza Józefa Danikowskiego na stopniach ołtarza. W 1818 roku parcelę nabył Stanisław Staszic (1755–1826) i przekazał Towarzystwu Królewskiemu Przyjaciół Nauk, najważniejszej polskiej instytucji naukowej epoki przedpowstaniowej, którego był prezesem. Z inicjatywy władz Królestwa Polskiego (w tym Stanisława Staszica i ministra Stanisława Kostki Potockiego) przybył do Warszawy Antonio Corazzi (1792–1877), wykształcony we Florencji architekt, który wkrótce stał się jednym z głównych realizatorów monumentalnej architektury Królestwa Polskiego (w 1819 roku został generalnym budowniczym Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych). 

Gmach, popularnie zwany Pałacem Staszica, wzniesiony w latach 1820–1823, był jedną z pierwszych jego wielkich realizacji. Inicjator budowy cieszył się ukończonym dziełem zaledwie kilka lat. Kiedy zmarł jego trumnę wystawiono w Pałacu, skąd wyruszył na Bielany kondukt pogrzebowy. Mimo utrwalonej nazwy „Pałac Staszica” gmach od początku pełnił funkcję publiczną. Projekt Corazziego podporządkowano potrzebom Towarzystwa Przyjaciół Nauk, przewidując sale posiedzeń, bibliotekę, archiwum i pomieszczenia dla zbiorów. W Pałacu przechowywano kolekcje przyrodnicze, mineralogiczne, numizmatyczne i artystyczne, a także pamiątki po wybitnych Polakach. Uroczyste posiedzenia Towarzystwa odbywały się w dużej sali reprezentacyjnej. Wśród uczonych związanych z gmachem znaleźli się m.in. Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841), Joachim Lelewel (1786–1861) i Fryderyk Skarbek (1792–1866). Biblioteka Towarzystwa należała do najważniejszych księgozbiorów naukowych. W 1830 roku odwiedził Towarzystwo niemiecki przyrodnik i geograf Alexander von Humboldt (1769–1859), był jego członkiem zagranicznym. Jego obecność była dla warszawskiego środowiska naukowego wydarzeniem znaczącym – Humboldt należał wówczas do elity europejskich uczonych. 

Integralną częścią historii Pałacu stał się stojący przed nim pomnik Mikołaja Kopernika, wykonany według projektu Bertela Thorvaldsena (1770–1844). Odsłonięto go 11 maja 1830 roku. Pomnik i gmach stworzyły razem kompozycję o jednoznacznej wymowie: siedzibę polskiej nauki poprzedza monument uczonego uznawanego za jej symbol. Po upadku powstania listopadowego działalność Towarzystwa została przerwana: w 1832 roku Car Mikołaj I (1796–1855) rozwiązał je, a jego majątek uległ konfiskacie; znaczną część zbiorów wywieziono lub rozproszono. W budynku umieszczano kolejno instytucje państwowe, m.in. Dyrekcję Loterii i Akademię Medyko-Chirurgiczną (1857–1862). W 1862 roku gmach przeznaczono dla rosyjskiego gimnazjum męskiego. Radykalna zmiana nastąpiła w latach 1892–1895. Rosyjski architekt Władimir N. Pokrowski (1864–1924) całkowicie zmienił wygląd budowli, nadając jej formy bizantyjsko-ruskie. Zlikwidowano zasadnicze elementy klasycystycznej fasady Corazziego, wprowadzono barwne dekoracje ceramiczne, ozdobne obramienia okienne, a całość zwieńczyła kopuła. W centralnej części urządzono cerkiew św. Tatiany Rzymianki. Przebudowa miała sens polityczny, była próbą nadania miejscu imperialnej symboliki. Władze rosyjskie łączyły ją bowiem z tradycją Kaplicy Moskiewskiej.

W czasie I wojny światowej, po ewakuacji administracji rosyjskiej i zajęciu Warszawy przez Niemców w sierpniu 1915 roku, cerkiew przestała funkcjonować. W pałacu urządzono Deutsches Soldatenheim, przeznaczony dla niemieckich żołnierzy. Po 1918 roku budynek zwrócono środowisku naukowemu. W okresie międzywojennym Pałac ponownie stał się jednym z najważniejszych miejsc warszawskiego życia naukowego. Mieściło się tu m.in. Towarzystwo Naukowe Warszawskie, nawiązujące do tradycji dawnego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Kasa im. Józefa Mianowskiego oraz inne instytucje naukowe. Z gmachem związani byli przedstawiciele niemal wszystkich dyscyplin, m.in. Maria Skłodowska-Curie (1867–1934), Wacław Sierpiński (1882–1969) i Marceli Handelsman (1882–1945). Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości rozpoczęto usuwanie najbardziej charakterystycznych elementów rosyjskiej przebudowy. W latach 1924–1926 przebudowę prowadził Marian Lalewicz (1876–1944). Przywrócił Pałacowi charakter klasycystyczny. Mie była to prosta rekonstrukcja dzieła Corazziego - Lalewicz stworzył własną interpretację klasycyzmu. 

We wrześniu 1939 roku gmach uszkodziły bomby. Okupacyjne władze uniemożliwiły normalną działalność polskich instytucji naukowych, jednak część środowiska kontynuowała pracę w konspiracji. Szczególnego znaczenia nabrał pomnik Kopernika. Niemcy umieścili na nim tablicę z niemieckim napisem. Aleksy Dawidowski „Alek” (1920–1943) z organizacji „Wawer” usunął ją w lutym 1942 roku. Akcja została spopularyzowana przez Aleksandra Kamińskiego w książce „Kamienie na szaniec”. 25 maja 1943 roku młodzi poeci Wacław Bojarski (1921–1943), Tadeusz Gajcy (1922–1944) i Zdzisław Stroiński (1921–1944) złożyli pod Kopernikiem biało-czerwony wieniec. Bojarski został postrzelony i wkrótce zmarł. W czasie powstania warszawskiego w 1944 roku budynek znajdował się w obszarze ciężkich walk; był punktem oporu zgrupowania AK „Harnaś”. Spłonął i w 60 procentach został zburzony. 

Odbudowę rozpoczęto w 1946 roku pod kierunkiem Piotra Biegańskiego (1905–1986). Prace trwały etapami do początku lat 50. XX wieku. Nie ograniczyły się do zabezpieczenia zachowanych murów. Odbudowano formy nawiązujące do klasycyzmu Corazziego, równocześnie powiększając gmach i dostosowując go do potrzeb współczesnych instytucji. Wydłużono skrzydła boczne, rozbudowano część od strony ul. Świętokrzyskiej oraz przekształcono dziedziniec. Karta ewidencyjna, sporządzona po powojennej odbudowie, podaje kubaturę budynku około 16 900 metrów sześciennych oraz powierzchnię użytkową około 7200 metrów kwadratowych. Po utworzeniu w 1952 roku Polskiej Akademii Nauk Pałac stał się jedną z jej najważniejszych siedzib. Do historycznego gmachu powróciło również reaktywowane w 1981 roku Towarzystwo Naukowe Warszawskie.

Opis

Pałac Staszica usytuowany jest przy południowym zakończeniu Krakowskiego Przedmieścia (przy zbiegu z ul. Świętokrzyską), w miejscu przejścia tej ulicy w Nowy Świat. Jest budynkiem murowanym z cegły, tynkowanym, trzykondygnacyjnym, rozplanowanym wokół wewnętrznego dziedzińca. Bryła składa się z trzech głównych członów: wysuniętej części centralnej zwieńczonej kopułą i poprzedzonej portykiem kolumnowym w przyziemiu oraz dwóch symetrycznych skrzydeł bocznych. Pałac można zestawiać z innymi warszawskimi realizacjami Corazziego: gmachem Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, dawną Komisją Rządową Spraw Wewnętrznych oraz Teatrem Wielkim. 

Obecna forma stanowi wynik nawarstwienia kilku faz budowlanych – pierwotnej realizacji Corazziego, przebudowy Pokrowskiego, restauracji Lalewicza i powojennej odbudowy. Układ wnętrz jest w większości wynikiem powojennej adaptacji Piotra Biegańskiego (m.in. reprezentacyjna Sala Lustrzana), np kolumny jońskie w powojennie ukształtowanym wnętrzu przy Sali Lustrzanej. Kompozycja elewacji odwołuje się do dojrzałego klasycyzmu pierwszej połowy XIX wieku. Bryła została zestawiona z kilku wyraźnie wy-dzielonych, kubicznych członów. Dominantę stanowi podwyższona część środkowa, poprzedzona monumentalnym kolumnowym podcieniem i zwieńczona kopułą. Boczne partie fasady podporządkowane są zasadzie symetrii i regularnego rytmu otworów okiennych. Właśnie zestawianie kubicznych brył, mocne akcentowanie części środkowej i używanie monumentalnych portyków należały do najbardziej charakterystycznych środków architektonicznych Antonia Corazziego. 

Pierwotne wnętrza obejmowały reprezentacyjną salę posiedzeń, biblioteki, archiwum i gabinety nauko-we. Ich układ został jednak poważnie zmieniony już w okresie rosyjskim, a następnie podczas prac Lalewicza i Biegańskiego. Obecnych wnętrz nie można więc traktować jako wiernie zachowanych wnętrz Corazziego. Wartość zabytkowa Pałacu wynika także z nawarstwienia kolejnych faz przebudowy i restauracji, które pozostawiły ślady w jego bryle, układzie wnętrz i wystroju. Pałac nie jest prostą rekonstrukcją stanu z lat 1820–1823. Zachowana substancja oraz jego obecna kompozycja są rezultatem kolejnych historycznych ingerencji. Powojenna odbudowa Piotra Biegańskiego stanowi już sama w sobie istotny etap dziejów polskiej konserwacji zabytków. 

Do Pałacu integralnie należy w sensie urbanistycznym stojący przed nim pomnik Mikołaja Kopernika przedstawiający astronoma ze sferą armilarną i cyrklem. 

Dostępność, obecne przeznaczenie

Obiekt pełni funkcje dydaktyczno-naukowe i administracyjne. W gmachu mieszczą się m.in. Instytut Ba-dań Literackich PAN, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Instytut Slawistyki PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN oraz Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Wnętrza są dostępne podczas otwartych konferencji, odczytów naukowych oraz cyklicznych wydarzeń kulturalnych (np. Noc Muzeów).

Oprac. Roman Marcinek, NID, sierpień 2026 r.