Historia obiektu

W ostatniej ćw. XVI w. na miejscu późniejszego zamku kupiec Konstanty Korniakt  vel Korneadi (zm. w 1603 r.), przybyły wcześniej do Rzeczypospolitej z Kandii (obecnie Heraklion) na Krecie, wybudował murowany dwór z cegły na rzucie prostokąta i osi E-W. Przy wyborze lokalizacji dla swojej głównej siedziby kierował się walorami obronnymi miejsca zabezpieczonego od strony pd. trudno dostępną skarpą, a od pn. terenami podmokłymi. W 1605 r. oddział wojsk prywatnych należących do starosty zygwulskiego Stanisława Stadnickiego zwanego „Diabłem” splądrował i zdewastował budynek dworu, który otoczony był wtedy tylko parkanem i nie posiadał bardziej rozbudowanych fortyfikacji. Podczas tego napadu żołnierze Stadnickiego pojmali Konstantego Korniakta juniora i uprowadzili go do Łańcuta. Tenże Konstanty Korniakt, doświadczony ciężko atakiem Stanisława Stadnickiego i świadomy wzrastającego szybko w pocz. lat 20. XVII w. zagrożenia militarnego ze strony ord tatarskich zdołał tuż przed swoją śmiercią w 1624 r. przeprowadzić nie tylko całościowy remont starego budynku dworu, lecz dokonał również rozbudowy całego założenia poprzez wzniesienie nowego skrzydła zach. Dodatkowo usypano wówczas wokół siedziby mieszkalnej wysoki wał ziemny z fosą. W ten sposób powstała dość obszerna siedziba obronna, która składała się z dwóch skrzydeł mieszkalnych (starszego od strony pn. i nowszego od strony zach. z bramą wjazdową usytuowaną w środkowej jego części). Skrzydło pn. zamku stanowił pierwotny dwór pochodzący z ostatniej ćw. XVI w., a skrzydło zach. o funkcji mieszkalnej tworzył murowany dom, do którego dostawiono mniejszy budynek wzniesiony z cegły na planie kwadratu. Fortalicja chroniona była od strony wsch. ceglanym murem obronnym. Po śmierci Konstantego Korniakta, który zginął w czerwcu 1624 r. podczas walki z ordyńcami z Budżaku, broniąc swojego zamku w Białobokach, jego majątek objął syn Aleksander Zbigniew Korniakt. Po jego śmierci w 1639 r. dobra ziemskie objęła jego córka Elżbieta, w imieniu której kuratelę sprawował początkowo stryj Karol Franciszek Korniakt (zm. w 1672 r.). Podczas „potopu” w dniu 23 lutego 1657 r. zamek sośnicki został zajęty i obrabowany przez oddziały siedmiogrodzkie maszerujące z Przemyśla w kierunku Jarosławia. Od 1658 r. miejscowy zamek należał już do Marcina Konstantego Krasickiego, męża Elżbiety Korniaktówny, a następnie do ich córki Urszuli, żony podskarbiego nadwornego koronnego Andrzeja Modrzejowskiego, który poległ w bitwie pod Wiedniem w 1683 r. Kolejnymi właścicielami zamku sośnickiego byli w okresie od XVIII do poł. XIX w. Aleksander Łaszcz, Stanisław Potocki, Franciszek Salezy Potocki, Stanisław Szczęsny Potocki, Adam Mniszek i Adam hr. Stadnicki. Jak przekonuje plan katastralny Sośnicy pochodzący z 1851 r. oraz mapa wykonana w ramach tzw. drugiego zdjęcia kartograficznego Galicji w l. 1861-1862, w tym okresie nie istniał już mur obwodowy od strony wsch., a na terenie zamku funkcjonował browar założony przez Stadnickich. Zabudowania zamku składały się wówczas z dwóch murowanych skrzydeł. Wiosną 1915 r. podczas walk oddziałów austro-węgierskich z armią rosyjską w rejonie Bramy Przemyskiej zabudowania dawnego zamku uległy pożarowi. W 1918 r. Stadniccy sprzedali zdewastowany częściowo zamek rodzinie Gilowskich, którzy dokonali jego częściowej rozbiórki. Po 2. wojnie światowej pozostałości zamku znajdowały się w administracji miejscowego Państwowego Gospodarstwa Rolnego (PGR), które wykorzystywało ruiny zamku w celach gospodarczych, urządzając w piwnicach skrzydła pn. magazyn. W 1962 r. kierownictwo PGR nakazało rozebranie bramy wjazdowej, na której widoczny był jeszcze wówczas kartusz z herbem Szreniawa Stadnickich. Od końca lat 60. XX w. aż do 2004 r. obiekt znajdował się pod opieką Zespołu Szkół Rolniczych w Sośnicy, kiedy przeszedł na własność Starostwa Powiatowego w Jarosławiu.  Od 2009 r. obiekt znajdował się pod zarządem gminy Radymno, która przekazała go w pieczę Stowarzyszenia Rozwoju Gminy Radymno „Pro Patria”.

Opis obiektu

Ruiny zamku położone są we wsch. części wsi Sośnica na wzgórzu na lewym brzegu Sanu. Do dawnego założenia zamkowego prowadzi obecnie dość wąska droga wytyczona wtórnie ziemnym nasypem. Krawędzie wzgórza zamkowego od strony pd. porośnięte są drzewami. Obecnie najlepiej zachowanym elementem dawnego zamku są murowane pozostałości skrzydła pn. o wymiarach 11,5 x 49,5 m oraz przylegający do niego budynek na rzucie kwadratu wzniesiony z cegły o wymiarach 7,5 x 7,5 m. Skrzydło pn. wzniesione jest na osi E-W z ceglanymi przyporami od strony pn.-wsch. noszącymi ślady licznych przemurowań. Od strony pn. w murze na poziomie pierwszej kondygnacji zachowane otwory okienne. Skrzydło pn. jest podpiwniczone z pięcioma pomieszczeniami z których tylko trzy (od strony wsch.) są obecnie dostępne. W piwnicach ze sklepieniami kolebkowymi i kolebkowo-krzyżowymi zachowały się pierwotne kamienne odrzwia. Drugi z istniejących budynków dawnego zamku zachował się do wysokości nieistniejącego stropu z dwoma otworami okiennymi. W ostatnich latach z inicjatywy Stowarzyszenia Rozwoju Gminy Radymno Pro Patria w otoczeniu ruin zamku przeprowadzono prace porządkowe.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny z zewnątrz.

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 05.07.2024 r.