Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego, Sudół
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego

Sudół

photo

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego (w skrócie: Krzemionki) zlokalizowany jest na północno-wschodnim skraju Gór Świętokrzyskich, po obu stronach rzeki Kamiennej. Na to seryjne dobro światowego dziedzictwa składają się cztery komponenty: główne pole górnicze Krzemionki Opatowskie, dwa mniejsze pola górnicze – Borownia i Korycizna oraz prehistoryczna stała osada górnicza o nazwie Gawroniec, gdzie odbywała się końcowa obróbka pochodzących z kopalni, wstępnie przygotowanych krzemieni, które następnie trafiały do dystrybucji. Jest to jeden z największych znanych kompleksów tego typu, również jedyny znany obecnie najbardziej kompletny i całkowicie czytelny społeczno-technologiczny przykład prehistorycznego wydobycia i obróbki krzemienia, który prezentuje niezwykle szeroką gamę pradawnych technik eksploatacji krzemienia w obrębie jednego obszaru wydobywczego.

W północno-wschodnim i wschodnim rejonie Gór Świętokrzyskich występowało kilka rodzajów krzemieni wykorzystywanych już od paleolitu. W kopalniach krzemionkowskich, w okresie 3900-1600 p.n.e. (od neolitu do wczesnej epoki brązu), wydobywano jedyny w swoim rodzaju minerał – krzemień pasiasty, o wyglądzie przypominającym ubarwienie zebry z pasami o odcieniach szarości ułożonymi naprzemiennie. Krzemień po wydobyciu i przetworzeniu w siekiery czy inne narzędzia rozprowadzano w promieniu blisko 650 km od kompleksu, co zostało potwierdzone znaleziskami na terenie dzisiejszych Niemiec, Czech, Moraw, Słowacji, zachodniej Ukrainy, Białorusi i Litwy.

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego stanowi, jako całość, najlepiej zachowany, najbardziej zróżnicowany technicznie i kompletny prehistoryczny kompleks wydobywczy. Wszystkie elementy niezbędne do potwierdzenia wyjątkowość dobra zawarte są w jego elementach składowych, które stanowią przykład jedynego złoża krzemienia pasiastego eksploatowanego w czasach prehistorycznych. Na terenie Krzemionek działały cztery typy jednostek eksploatacji górniczej: odkrywkowa (tzw. kopalnie jamowe) polegająca na wybieraniu płytkich szybów o głębokości do 3,5 m; niszowa o szybach osiągających głębokość do 4,5 m, przy których dnie wybierano płytkie nisze; komorowo-filarowa i komorowa, których głębokość dochodziła do 10 m, a powierzchnia największych komór – do ponad 500 m2. Tak wielkie komory kopalniane nie występują w żadnym innym miejscu tego typu na świecie. W Krzemionkpowskim regionie zadziwiająco dobrze zachowana jest także warstwa antropogeniczna, która ukazuje niezwykły prehistoryczny krajobraz przemysłowy złożony z poszybowych obniżeń terenu i wzniesień powstałych z odpadów kopalnianych; widoczne są pozostałości warsztatów obróbki krzemienia, osad robotniczych i szlaków komunikacyjnych. Natomiast osada Gawroniec, niezbędna dla funkcjonalnej integralności systemu zarządzania złożami, jest wyraźnym świadectwem organizacji prehistorycznej społeczności opierającej się na górnictwie.

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego został wpisany na Listę światowego dziedzictwa w lipcu 2019 r. podczas 43. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Baku (dec. 43 COM 8B.29).

Wpisu dokonano na podstawie kryteriów III i IV:

Kryterium III 

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego dostarcza informacji o stylu życia i pracy osiadłych prehistorycznych wspólnot, który odróżnia okres neolitu od wcześniejszej epoki. To dobro seryjne świadczy o ekonomicznej i społecznej organizacji grup społeczeństwa neolitu, które były związane z wydobywaniem krzemienia i jego wykorzystaniem do produkcji polerowanych siekier.

Atrybuty dobra, w tym jego integralnej części – osady Gawroniec, są dodatkowo wzmocnione przez potwierdzoną dystrybucję siekier z krzemienia pasiastego w promieniu ponad 650 kilometrów od kompleksu. Jest to największy odnotowany zasięg występowania prehistorycznych krzemiennych siekier, który stanowi znaczący wskaźnik wędrówek prehistorycznych ludzi.

Kryterium IV 

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego stanowi wyjątkowy typ neolitycznego krajobrazu górniczego, świadczący zarówno o złożonym systemie technicznym i społecznym, jak i o adaptacji człowieka do warunków eksploatacji zasobów naturalnych, co stanowi punkt przełomowy w historii górnictwa. Dostarcza on dowodów, że okres prehistoryczny przyniósł wydobycie krzemienia do produkcji narzędzi, w największej znanej w prehistorycznej eksploatacji krzemienia skali. Dobro seryjne ukazuje zróżnicowane podziemne struktury kopalniane, w tym kopalnie jamowe, niszowe i niszowe z galeriami, galeriowe, kopalnie filarowo-komorowe oraz komorowe, a także pierwotne warsztaty obróbki krzemienia, które przetrwały w stanie niemal nienaruszonym. Łączna liczba szybów i ich wyrobisk wynosi ponad 4000.

Obiekt jest udostępniany zwiedzającym.

Oprac. na podstawie materiałów NID, 31-03-2020 r.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kulturowy
  • Chronologia: 3900 - 1600 p.n.e.
  • Forma ochrony: UNESCO
  • Adres: Sudół
  • Lokalizacja: woj. świętokrzyskie, pow. ostrowiecki, gmina Bodzechów
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy