Historia

Elektrownia Falenicka usytuowana przy ul. Gruntowej 2 zbudowana została  z inicjatywy gminy Falenica – Letnisko w 1929 r. na mocy koncesji  na prowadzenie elektrowni uzyskanej 21 grudnia 1923 r. Funkcjonowała do 1946 r. Obsługiwała ona w sumie osiem miejscowości: Anin, Falenicę, Michalin, Miedzeszyn, Międzylesie i Radość (przyłączono je w 1951 r. do Warszawy) oraz Józefów i Świder, położone w powiecie otwockim. Uruchomiona została dokładnie 1 kwietnia 1929 r.

Budynki elektrowni wzniesione zostały przez inż. Krajewskiego. Maszyny oraz wyposażenie zakładu dostarczyła i sfinansowała warszawska firma „Braci Borkowskich” wspólnie z firmą „K. Szpotańskiego” na sumę ponad 5 mln zł. Moc elektrowni w roku 1929 wynosiła 396 kW, w 1936 r. – 495 kW, zaś w 1946 r. – 600 kW.

W grudniu 1938 r. Elektrownia Falenicka została przejęta przez utworzony rok wcześniej Zakład Elektryczny Okręgu Podstołecznego S.A. (ZEOP) i unieruchomiona, a teren koncesji był odtąd zaopatrywany przez Elektrownię Miejską na Powiślu za pośrednictwem urządzeń tego zakładu. Elektrownia była unieruchomiona aż do sierpnia 1944 r. kiedy to pod przewodnictwem montera Stefana Rządkowskiego zaczęła działać ponownie od 14 września zaopatrując osiedla na linii Falenica – Międzylesie. Po zakończeniu wojny elektrownia jako największa na prawym brzegu rzeki zaopatrywała całe centrum prawobrzeżnej stolicy.

W związku z odbudową zniszczonej podczas działań wojennych elektrowni na Powiślu oraz pełnej odbudowie sieci przesyłowej na prawym brzegu rzeki ze względów ekonomicznych Elektrownię Falenicką w kwietniu 1946 r. zamknięto.

Budynki elektrowni wykorzystane zostały na siedzibę rejonu energetycznego, a od 1 sierpnia 1953 r. na Laboratorium Wysokich Napięć Zakładów Energetycznych Okręgu Centralnego – Warszawa.

W 1995 r. ówczesny właściciel budynku (pełniącego wówczas funkcje laboratoryjne) – Zakłady Wykonawstwa Sieci Elektrycznych Pruszków sprzedały nieruchomość Stołecznemu Zakładowi Energetycznemu S.A. w Warszawie. Następcą prawym zakładów jest obecny właściciel RWE Stoen Operator Spółka z o.o.

Od lat 70.XX wieku budynek jest nieużytkowany. Jego stan stale się pogarsza, pomimo wielu pomysłów na jego ożywienie – od proponowanego przez aktywistów centrum kultury do podstacji energetycznej. W 2018 roku został wpisany do rejestru zabytków.

Opis

Dawna elektrownia usytuowana jest w centralnej części Falenicy, po wschodniej stronie ulicy Patriotów biegnącej wzdłuż linii kolejowej do Józefowa i Otwocka. Posesja zlokalizowana została po południowej stronie ulicy Gruntowej, jest od niej oddzielona wąskim chodnikiem i metalowym ogrodzeniem osadzonym pomiędzy szerokimi, murowanymi z cegły słupami oraz okalającymi budynek drzewami. Działka ma plan zbliżony do prostokąta, została ogrodzona od północy i zachodu płotem z drucianej siatki, od południa również płotem z blachy, od wschodu graniczy bezpośrednio z sąsiednimi zabudowaniami. Wjazd na posesję prowadzi z dwóch stron – poprzez metalowe bramy od strony Gruntowej i Patriotów. Budynek stoi w północno-zachodniej części działki. Od strony ulic odgradzają go wysokie drzewa i niska roślinność krzewiasta. Wschodnia granica działki zabudowana budynkami mieszkalnymi i magazynowymi, parterowymi, obecnie nie użytkowanymi. W południowej części posesji postawiony został budynek garażowo-magazynowy oraz wiata przeznaczona do parkowania samochodów. Środkowa część siedliska – wjazd od strony ulicy Gruntowej – wyłożona została „kocimi łbami”. Przy elewacji wschodniej budynku wąski chodnik oddzielający biegnący wzdłuż ściany trawnik. Teren siedliska, poza obszarem sąsiadującym z budynkami częściowo zakrzewiony (zwłaszcza od ulicy) krzewami różnych gatunków, m.in. bzu oraz nasadzony młodymi drzewami. Pomiędzy północną ścianą budynku a płotem wygrodzony ogród kwiatowy. Siedlisko sprawia wrażenie zaniedbanego.

Budynek o bryle sześciodzielnej – wysoka część środkowa flankowana jest przez części niższe jedno- i dwukondygnacyjne. Od strony północnej dwukondygnacyjna część mieszkalna nakryta płaskim dachem trójspadowym, z wysoką, dominującą ponad całym budynkiem trójkondygnacyjną wieżą, ze stromym namiotowym dachem. Do wieży od strony zachodniej dostawiona parterowa przybudówka nakryta dachem pulpitowym. Od strony południowej do korpusu hali przylega również część dwukondygnacyjna, nakryta pulpitowym i trójspadowym dachem. Do elewacji od strony wschodniej dostawiona część parterowa – magazynowa nakryta płaskim dachem pulpitowym. Budynek nie podpiwniczony (z kanałami technologicznymi pod budynkiem pierwotnie doprowadzającymi ropę do elektrowni ze zbiorników wkopanych w ziemię w podwórzu), z wysokimi ścianami parteru hali głównej w części środkowej, nakrytej płaskim dachem dwuspadowym.

Rzut parteru budynku na planie prostokąta, rozczłonkowany. asymetryczny, ze środkową dominującą częścią laboratorium na planie zbliżonym do kwadratu. Część północna  i południowa budynku dwukondygnacyjne, jednobiegowe, sześcio- i pięcioosiowe, układ wnętrz szeregowy. Parterowa, magazynowa - wschodnia część budynku czteroosiowa, jednobiegowa, w układzie amfiladowym.

Wszystkie elewacje pierwotnie otynkowane, rozczłonkowane lizenami (zarówno część parterowa jak i piętrowa oraz wewnętrzne ściany hali głównej), ujęte w gzyms cokołowy, i wieńczący – profilowany, trzystopniowy. Fasada od strony zachodniej pięcioosiowa, asymetryczna, z trzema środkowymi symetrycznymi osiami korpusu hali. Elewacja południowa czteroosiowa, asymetryczna, z trzema osiami dwukondygnacyjnymi, skrajnym od strony wschodniej parterowym. Elewacja wschodnia dwudzielna sześcioosiowa – od strony północnej dwie osie dwukondygnacyjne, pozostałe parterowe. Elewacja północna sześcioosiowa, z dominującą, asymetrycznie pobudowaną trzykondygnacyjną wieżą.

Wewnątrz zachowany pierwotny podział pomieszczeń, z częściowo zmienioną funkcją; wiele elementów prostych, bez ozdób – parapety okien, wykończenia stolarki okiennej i drzwiowej (framugi, listwy, zamki okien); podłogi z przeznaczeniem przemysłowym wylane asfaltem lub cementem pokrytym płytkami ceramicznymi. Stolarka okienna i drzwiowa (drewniana i metalowa) malowane farbą olejną, na klatce schodowej podłoga i podesty cementowe, sufity i ściany malowane farbą emulsyjną, w części pomieszczeń olejne lamperie, w pomieszczeniach mieszkalnych i części magazynowych podłogi drewniane, z desek na legarach. We wnętrzu hali głównej zachowane przyrządy pomiarowe do badania wyładowań (dwie mosiężne kule).

Budynek o fundamentach murowanych, wykonanych z cegły pełnej, ceramicznej, spojony zaprawą wapienno-cementową, obustronnie otynkowany.

Wszystkie ściany murowane z cegły pełnej, ceramicznej, spojone zaprawą cementowo-wapienną, obustronnie otynkowane, grubość ścian zewnętrznych i nośnych – 60 cm, działowych – 15 - 40 cm.

Stropy żelbetowe, prefabrykowane, z belek i pustaków - dziurawki, wsparte na ścianach parteru, zamknięte, strop w części mieszkalnej od strony północnej nad parterem i piętrem obity trzciną i otynkowany na gładko.

Więźba dachowa jest dwojakiego rodzaju: drewniana - sosnowe krokwie połączone ze sobą na zacios, oparte na koronie muru – pulpitowe, trzy – i czterospadowe, pokryte blachą i papą; oraz metalowa – nad halą główną budynku lekka konstrukcja kratownicowa, wzmocniona poprzecznymi ściągami, pokryta blachą. Dachy generalnie płaskie, z wyjątkiem namiotowego, spadzistego dachu na wieży. Obróbki blacharskie, rynny i rury spustowe z blachy ocynkowanej, nie kompletne (braki w elewacji północnej).

Zabytek niedostępny dla zwiedzających.

Oprac. Jerzy Szałygin, NID, 05.09.2025 r.

Bibliografia

• Gajewski M., Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny, Warszawa 1979, s. 158-159.
• Kuźmicki M., Gospodarka elektryczna w Polsce, Warszawa 1939, s. 649-651.
• Piłatowicz J., Dzieje elektryfikacji Warszawy, Warszawa 1984.