Kres średniowiecznej społeczności żydowskiej nastąpił w 1453 r., co stanowiło pokłosie wizyty na Dolnym Śląsku inkwizytora Jana Kapistrana. Doprowadziło to w 1453 r. do oskarżenia świdnickich Żydów o rzekomą profanację Hostii, a zakończyło się spaleniem na stosie 17 przedstawicieli tej społeczności. Gmina żydowska została wówczas zlikwidowana, jej pozostałym członkom odebrano majątki i wypędzono ich ze Świdnicy. Po tych wydarzeniach synagoga została zamieniona w kościół pw. Bożego Ciała (Corpus Christi), który spłonął w 1757 roku. Legendarną wersję wypędzenia Żydów ze Świdnicy przedstawia obraz, który znajduje się w świdnickiej katedrze św. Stanisława i św. Wacława i nawiązuje do rozpowszechnionych w okresie średniowiecza legend o bezczeszczeniu Hostii.

Zanim w Świdnicy wybudowano synagogę, świdniccy Żydzi wykorzystywali do celów religijnych domy modlitwy. Jeden z nich od 1847 r. mieścił się w Rynku pod numerem 8. Synagogę w Świdnicy wybudowano w 1877 r. przy Untere Wilhelmstraße (obecna al. Niepodległości), a zaprojektował ją wybitny żydowski architekt Edwin Oppler.  

Po II wojnie światowej Świdnica stała się jedną z miejscowości tzw. Osiedla Żydowskiego na Dolnym Śląsku. W kwietniu, maju i czerwcu 1946 r. do miasta skierowano zorganizowane transporty polskich Żydów-repatriantów z terenu Związku Radzieckiego. W lipcu 1946 r. w Świdnicy mieszkało 2377 Żydów, jednakże z powodu masowej emigracji po pogromie kieleckim w drugim półroczu 1949 r. pozostało już tylko 1245 przedstawicieli tej społeczności.

W Świdnicy powstały liczne organizacje żydowskie, z których najważniejszy był komitet żydowski, pod którego auspicjami działało m.in. Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej (TOZ) oraz Żydowskie Towarzystwo Kultury i Sztuki, prowadzące chór i kółko dramatyczne. W mieście działało także kilka placówek edukacyjnych, w tym dwie szkoły żydowskie – jidyszowa i hebrajska.

Opis

Cmentarz żydowski w Świdnicy znajduje się w północnej części miasta, na niewielkim wzniesieniu, przy skrzyżowaniu ulic Esperantystów i Bogusza Stęczyńskiego (działka nr 406, AM-5, obręb Zawiszów), w sąsiedztwie stacji paliw. Wejście na teren cmentarza znajduje się w południowo-zachodnim odcinku muru, przy ul. Esperantystów, ale nie zachowała się brama wjazdowa ani furtka wejściowa. Jego teren otoczony jest murem z prefabrykatów betonowych, uzupełnionym w 2007 roku.

Cmentarz został założony w 1815 r. na gruncie zakupionym przez gminę żydowską od świdnickiego kupca Samuela Gottfrieda Benjamina Gebhardta za kwotę 80 talarów. Była to działka o powierzchni 0,4 ha, położona poza miastem. Pierwsza wzmianka źródłowa o tym cmentarzu pochodzi z 1816 r., a dotyczy prośby kupca Wolfa Löbela Lohnsteina o możliwość pochówku w Świdnicy lub Legnicy. W 1862 r. cmentarz żydowski ogrodzony był żelaznymi sztachetami i obsadzony lipami, a jego powierzchnia wynosiła 3,08 mórg. W 1886 r. nekropolia została powiększona, a na jej terenie wybudowano dom przedpogrzebowy.

W 1924 r. w Świdnicy zarejestrowano bractwo Chewra Kadisza, które zajmowało się opieką nad chorymi i organizacją pochówków. Na początku lat 30. XX w. liczyło 35 członków, a jego przewodniczącym był Moritz Groß.

Po dojściu nazistów do władzy, cmentarz co najmniej dwukrotnie był miejscem aktów wandalizmu o charakterze antysemickim. W 1935 r. spłonął dom przedpogrzebowy, o czym można było przeczytać na łamach gazety „Schlesische Zeitung“, a w czasie pogromu tzw. nocy kryształowej, nekropolia została zdewastowana przez bojówkarzy z SA pod przewodnictwem Horsta Manna. Nagrobki zostały wówczas poprzewracane, a następnie, w 1942 roku, wykorzystane do brukowania ulic.

Na początku lat 40. właścicielem cmentarza było Zrzeszenie Żydów w Niemczech. Cmentarz zajmował wówczas powierzchnię 40 a 3 m kw. W czasie II wojny światowej na jego terenie prowadzone były pochówki jeńców radzieckich, którzy zmarli w Świdnicy i okolicach. W 1944 r. nekropolia została sprzedana przez okręgowy urząd skarbowy miastu Świdnica za kwotę 1200 RM (Reichsmarek). Według opisu nagrobki znajdujące się wówczas na cmentarzu nie przedstawiały większej wartości ze względu na stopień dewastacji.

Po 1945 r. cmentarz był użytkowany przez społeczność polskich Żydów i wykorzystywany był przez nich do celów grzebalnych, jednakże jego teren – z powodu braku należytego zabezpieczenia – nadal był niszczony. W połowie lat 50. XX w., po interwencji jednego ze świdnickich Żydów u Józefa Cyrankiewicza – Prezesa Rady Ministrów PRL, Urząd do Spraw Wyznań przyznał Towarzystwu Społeczno-Kulturalnemu Żydów w Polsce środki finansowe na remont zdewastowanego cmentarza. Ogrodzono wówczas jego teren, ale nie przeprowadzono renowacji nagrobków, co – zdaniem TSKŻ-u – leżało w gestii Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Świdnicy .

W 1963 r., z inicjatywy lokalnego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, na cmentarzu żydowskim postawiono pomnik upamiętniający dwudziestą rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim. Umieszczono na nim tablicę o następującej treści: „19 IV 1943 r. w XX rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim. Ofiarom Faszyzmu. Cześć ich pamięci. Świdnica 19 IV 1963 rok”.

W części północnej i zachodniej nekropolii zachowało się na kilkanaście zdekompletowanych nagrobków oraz jeden granitowy grobowiec pochodzący z okresu przedwojennego (bez inskrypcji). Najlepiej zachowanym i najciekawszym obiektem jest niemal całkowicie zanurzona w ziemi, ale dobrze widoczna i czytelna macewa Emmy Keld z d. Rosenthal (1842–1907). W 2018 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków – nr decyzji A/6109. Obecnie stanowi własność Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Oprac. Tamara Włodarczyk