Historia

Ustalenie choćby ramowej chronologii wałów na stanowisku Bartąg 19 (AZP 26-61/4) nastręcza trudności ze względu na brak wykopaliskowych badań archeologicznych. W związku z tym obiekty te można datować jedynie ogólnie na okres średniowiecza, ze wskazaniem na jego późne fazy. Według hipotezy badawczej Roberta Klimka struktury te mogły pełnić funkcję obronną, osłaniając od wschodu dominium biskupów warmińskich przed najazdami litewskimi. Niewykluczone, że ich zadaniem było również zabezpieczanie przebiegających w tym rejonie szlaków komunikacyjnych i handlowych.

Opis

Wały zlokalizowane są w kompleksie leśnym porastającym wschodni brzeg Jeziora Kielarskiego, a ich przebieg wyznacza oś południowy zachód – północny wschód. Około 200 metrów na północ od obiektów znajduje się leśniczówka Zazdrość. Wschodni kraniec struktur oddalony jest o zaledwie 5 metrów od drogi wojewódzkiej nr 598. W miejscu tym zbiegają się współczesne trakty: wspomniana droga wojewódzka, biegnąca na wschód droga do Kołpaków oraz trakt leśny prowadzący do Rusi, który okrąża Jezioro Kielarskie od południa i zachodu. Układ ten wskazuje, że rozbudowa historycznych i współczesnych szlaków komunikacyjnych doprowadziła do poważnego naruszenia oraz zatarcia wschodniego odcinka nasypu. Zachodni kraniec podwójnego wału opiera się bezpośrednio o krawędź doliny Jeziora Kielarskiego.

Zachowany fragment fortyfikacji podłużnej ma długość około 160 m i składa się z dwóch równoległych linii nasypów, którym po obu stronach towarzyszą fosy. Wysokość wałów dochodzi w najwyższych miejscach do 1,5 metra, a szerokość ich podstawy wynosi od 6 do 7 metrów. Odległość dzieląca obie linie nasypów to około 8 metrów.

Struktury ziemne w rejonie Jeziora Kielarskiego znajdowały się w kręgu zainteresowań niemieckich badaczy już od XIX wieku, z czasem zyskując coraz bardziej naukowy kontekst. W 1937 roku Hans Crome opublikował pracę Längswälle in Ostpreussen – fundamentalny katalog wałów podłużnych z terenu Prus Wschodnich. W okresie międzywojennym szczegółową dokumentację tych obiektów sporządził również lokalny nauczyciel Leonhard Fromm, pełniący wówczas funkcję społecznego opiekuna zabytków archeologicznych na okręg olsztyński; jego materiały nie zostały jednak wtedy opublikowane. Weryfikację terenową stanowiska Bartąg 19 (AZP 26-61/4) przeprowadzono w 1998 roku w ramach programu Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP). Po blisko siedemdziesięciu latach do archiwalnych notatek Fromma dotarł Robert Klimek, społeczny opiekun zabytków archeologicznych województwa warmińsko-mazurskiego, wykorzystując je do oceny aktualnego stanu zachowania oraz analizy przebiegu tych średniowiecznych umocnień.

Oprac. Czesław Hadamik, 06.12.2015 r.