Grodzisko stożkowate, nowożytne dwory z XIV-XVII w., Kozłów
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Grodzisko stożkowate, nowożytne dwory z XIV-XVII w.

Kozłów

photo

Trójfazowe stanowisko znajdujące się w Kozłowie (stanowisko 1, AZP 97-43/5), którego elementem jest późnośredniowieczny tzw. gródek stożkowaty z XIV-XV w. i dwa nowożytne dwory rycersko-szlacheckie z XV-XVII w., jest bezcenne i cechuje je duża wartość zabytkowa i naukowa. Obiekt jest źródłem do poznania późnośredniowiecznych i nowożytnych rycerskich i szlacheckich założeń rezydencjonalno-obronnych. Zabytek ma utrwaloną w krajobrazie, czytelną formę terenową i jest jednym z nielicznych obiektów tego rodzaju na Górnym Śląsku.

Historia

Na stanowisku zarejestrowano trzy fazy budowlane. W XIV w. najprawdopodobniej wzniesiono tu obiekt w typie motte, którego relikty określa się jako tzw. gródek stożkowaty. U schyłku XV w., lub na początku XVI w. w tym samym miejscu wybudowano dwór drewniany, który nie funkcjonował długo i zapewne jeszcze w 1. poł. XVI w. spłonął. Na jego zgliszczach, jeszcze w XVI w., posadowiono nowy dwór, który przetrwał do pierwszych dziesięcioleci XVII w.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w wieku XIV, w XV stuleciu pomału zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według Leszka Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów”, „drewnianych zameczków” było na terenie dzisiejszej Polski ok. dziesięć razy więcej niż murowanych, dużych założeń zamkowych.

Stanowisko było trzykrotnie badane wykopaliskowo: w 1970 r. (Z. Bagniewski, E. Tomczak), w 1994 r. (J. Pierzak, D. Rozmus) i w 2010 r. (M. Michnik, R. Zdaniewicz). Badania archeologiczne pozwoliły określić jego funkcję i chronologię. Według M. Michnik i R. Zdaniewicza wzniesione na stanowisku obiekty nie były okazałymi rezydencjami i odzwierciedlały kondycję materialną rycerstwa i drobnej śląskiej szlachty.

Opis

Stanowisko znajduje się w północno – zachodniej części wsi, ok. 250 m na zachód od kościoła i ok. 180 m na zachód od rz. Kozłówki. Zabytek położony jest wśród podmokłych łąk, nad bezimiennym strumieniem, na nieużytkach, częściowo zarośniętych przez drzewa i krzaki, w sąsiedztwie pól i pojedynczych zabudowań. Sztucznie usypany kopiec obiektu w planie jest kolisty i ma średnicę ok. 30-35, a powierzchnię ok. 9 arów. Fosa jest bardzo słabo czytelna. Zabytek jest przykładem zachowanych reliktów późnośredniowiecznego, niedużego, drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, oraz dwóch wybudowanych w tym samym miejscu drewnianych dworów.

Obiekt dostępny przez cały rok.

Autor: Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 07.05.2018 r.

Bibliografia

  • Bagniewski Z., Tomczak E., Z badań grodzisk powiatu gliwickiego. Zeszyty Gliwickie 9, s. 201-217. 1972.
  • Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 169-188. 2015.
  • Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka. Katowice 1996.
  • Guerquin B., Zamki w Polsce. Warszawa 1984.
  • Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Łódź 1988.
  • Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, s. 33-43. 1989-1990.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce. Warszawa 2007.
  • Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, s. 43-78. 1966.
  • Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, s. 169-177. 1978.
  • Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, Archeologia Polski, t. 10, z. 2, s. 655-700. 1966.
  • Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny. Łódź 2011.
  • Michnik M., Zdaniewicz R., Badania ratownicze na stanowisku w Kozłowie, województwo śląskie, „Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2009-2010, s. 152-166. 2012.
  • Michnik M., Zdaniewicz R., Przeszłość powiatu gliwickiego. Vademecum archeologiczne. Gliwice 2014.
  • Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne. Wrocław 2017.
  • Pierzak J., Rozmus D., Gródek rycerski w Kozłowie, gm. Sośnicowice, Rocznik Muzeum w Gliwicach, t. XI-XII, s. 21-37. 1997.
  • Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska. Katowice 2012.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: XIV - XVII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kozłów
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. gliwicki, gmina Sośnicowice - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy